Từ bài giảng một chiều đến những bài học bằng trải nghiệm
Bài học không chỉ nằm trong sách giáo khoa
Trong một hoạt động làm việc nhóm, học sinh có thể bất đồng về cách giải quyết bài học, phân chia nhiệm vụ không đồng đều hoặc cảm thấy ý kiến của mình không được tôn trọng. Đây là những tình huống quen thuộc nhưng cũng là cơ hội giáo dục quan trọng.
Nếu giáo viên chỉ yêu cầu các em nhanh chóng hoàn thành bài tập, những vấn đề về giao tiếp và hợp tác có thể bị bỏ qua. Nhưng nếu giáo viên hướng dẫn học sinh nhận diện nguyên nhân bất đồng, lắng nghe quan điểm của nhau và cùng thống nhất phương án, hoạt động học tập đồng thời trở thành một trải nghiệm phát triển năng lực cảm xúc – xã hội.
Đó là một trong những hướng tiếp cận của SEL: Không tách rời việc học kiến thức với quá trình hình thành năng lực tự nhận thức, tự quản lý, thấu cảm và ra quyết định có trách nhiệm.
Giá trị của phương pháp này nằm ở chỗ học sinh không chỉ nghe giảng về một hành vi đúng mà còn được thực hành hành vi đó. Các em có thể hiểu rằng cần tôn trọng người khác qua bài học đạo đức, nhưng chỉ khi thực sự làm việc với người có quan điểm khác biệt, các em mới có cơ hội rèn luyện cách lắng nghe và điều chỉnh phản ứng của mình.
Tích hợp SEL từ những bài học quen thuộc
Một ưu điểm của SEL là khả năng tích hợp vào các môn học và hoạt động giáo dục hiện có, thay vì nhất thiết phải xây dựng thêm một môn học độc lập.
Trong môn Ngữ văn, khi phân tích hành động của nhân vật, giáo viên có thể yêu cầu học sinh nhận diện cảm xúc, tìm hiểu động cơ và đặt mình vào hoàn cảnh của nhân vật. Qua đó, các em thực hành nhìn nhận vấn đề từ nhiều góc độ, đồng thời phân biệt giữa cảm xúc, suy nghĩ và hành động.
Trong môn Đạo đức, những tình huống như chứng kiến bạn bị trêu chọc, nhặt được của rơi hoặc bất đồng với người thân có thể trở thành bài tập ra quyết định. Học sinh được khuyến khích xem xét các phương án, dự đoán hậu quả và giải thích vì sao lựa chọn của mình có trách nhiệm.
Với hoạt động khoa học và làm việc nhóm, giáo viên có thể giao nhiệm vụ yêu cầu các thành viên phân chia công việc, thống nhất nguyên tắc trao đổi và tự đánh giá mức độ đóng góp. Khi xảy ra bất đồng, thay vì lập tức đưa ra phán quyết, giáo viên hướng dẫn học sinh mô tả vấn đề, lắng nghe và tìm giải pháp mà các bên có thể chấp nhận.
Ngay cả trong giờ thể dục, các tình huống thắng – thua, tuân thủ luật chơi và phối hợp đồng đội cũng có thể tạo cơ hội thực hành tự quản lý, tôn trọng đối thủ và ứng xử công bằng.
Điều quan trọng là mục tiêu SEL phải phù hợp với hoạt động học tập, không làm loãng nội dung môn học hoặc biến mỗi tiết học thành một buổi tư vấn tâm lý.
Từ nghiên cứu đến năng lực tổ chức dạy học
Hướng ứng dụng SEL trong dạy học đã được GS.TS Huỳnh Văn Sơn và các cộng sự quan tâm trong nhiều công trình. Nghiên cứu công bố năm 2022 về năng lực vận dụng mô hình SEL vào dạy học môn Đạo đức của sinh viên sư phạm ngành Giáo dục tiểu học đặt vấn đề từ chính năng lực của người tổ chức hoạt động giáo dục.
Đây là khâu có ý nghĩa quyết định. Cùng một tình huống, giáo viên có thể chỉ đưa ra lời khuyên chung chung hoặc biến nó thành cơ hội để học sinh suy nghĩ, trao đổi và thực hành. Sự khác biệt phụ thuộc vào khả năng xác định mục tiêu năng lực, thiết kế câu hỏi, điều hành thảo luận và phản hồi phù hợp.
Để làm được điều này, giáo viên cần hiểu rõ nội dung SEL, biết lựa chọn tình huống phù hợp với lứa tuổi và tránh áp đặt một đáp án duy nhất cho những vấn đề có nhiều góc nhìn. Giáo viên cũng cần phân biệt giữa việc hướng dẫn học sinh điều chỉnh hành vi với việc phủ nhận cảm xúc của các em. Buồn bã, tức giận hay thất vọng đều là những trạng thái có thể xuất hiện; điều quan trọng là học sinh học được cách nhận diện và biểu đạt chúng phù hợp.
Đánh giá sự tiến bộ thay vì chỉ kiểm tra kiến thức
Một thách thức khi triển khai SEL là xác định cách đánh giá hiệu quả. Nếu chỉ sử dụng bài kiểm tra lý thuyết, nhà trường khó biết học sinh có vận dụng được những điều đã học vào cuộc sống hay không.
Thay vào đó, giáo viên có thể kết hợp quan sát hành vi, nhật ký phản tư, tự đánh giá và nhận xét trong hoạt động nhóm. Các tiêu chí cần cụ thể, chẳng hạn học sinh biết lắng nghe mà không ngắt lời, giải thích được cảm xúc của mình, tìm kiếm sự trợ giúp khi cần hoặc biết nhận trách nhiệm khi gây ảnh hưởng đến người khác.
Việc đánh giá cần hướng tới sự tiến bộ của từng học sinh, tránh biến năng lực cảm xúc thành một bảng xếp hạng tính cách. Những thông tin riêng tư về cảm xúc và hoàn cảnh cá nhân cũng cần được bảo vệ.
Để mỗi giờ học trở thành cơ hội trưởng thành
Đưa SEL vào lớp học không nhất thiết đòi hỏi đầu tư lớn về cơ sở vật chất. Điều cần thiết trước hết là mục tiêu rõ ràng, học liệu phù hợp và sự chuẩn bị của giáo viên.
Nhà trường có thể bắt đầu từ một số hoạt động nhỏ, đánh giá phản hồi của học sinh, trao đổi kinh nghiệm giữa các tổ chuyên môn rồi mở rộng dần. Cách làm này giúp SEL gắn với nhu cầu thực tế, tránh tạo thêm gánh nặng cho giáo viên.
Khi học sinh được học cách suy nghĩ, cảm nhận và hành động có trách nhiệm trong chính những tình huống học tập hằng ngày, lớp học không còn chỉ là nơi truyền đạt kiến thức. Đó còn là không gian để các em thực hành làm việc cùng người khác, đối diện với khó khăn và từng bước hình thành năng lực tự chủ.
