Thách thức và giải pháp thực thi thể chế lao động trong các Hiệp định thương mại tự do thế hệ mới của Việt Nam

Bối cảnh thế giới và sự xuất hiện của tiêu chuẩn lao động trong FTA

Tình hình thế giới hiện nay diễn biến nhanh, phức tạp với nhiều vấn đề chưa có tiền lệ, khi trật tự quốc tế chuyển dịch theo hướng đa cực, đa trung tâm, đa tầng và phân mảnh rõ nét hơn. Cạnh tranh chiến lược, chủ nghĩa bảo hộ, các biện pháp thuế quan đơn phương cùng quá trình điều chỉnh chuỗi cung ứng toàn cầu đang tạo sức ép lớn lên các nền kinh tế vừa và nhỏ, đồng thời làm phát sinh một số cơ hội thị trường và đầu tư mới.

Trong tiến trình hội nhập quốc tế, Việt Nam đã xây dựng mạng lưới 17 FTA với 65 đối tác. Các hiệp định này đóng góp quan trọng vào việc thúc đẩy xuất khẩu, mở rộng và đa dạng hóa thị trường, thu hút nguồn vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài, hỗ trợ chuyển giao công nghệ, nâng cao năng lực sản xuất nội địa và tăng cường khả năng ứng phó với các biến động từ bên ngoài.

Tuy nhiên, các FTA thế hệ mới, tiêu biểu là Hiệp định Đối tác Tiến bộ và Toàn diện xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) và Hiệp định Thương mại Tự do giữa Việt Nam và Liên minh châu Âu (EVFTA), đã mở rộng phạm vi từ cắt giảm thuế quan thuần túy sang nhiều lĩnh vực phi thương mại. Các quy định này bao gồm tiêu chuẩn về lao động, môi trường, bình đẳng giới, sở hữu trí tuệ ở mức TRIPS+, mua sắm chính phủ, hoạt động của doanh nghiệp nhà nước theo nguyên tắc thị trường, thương mại điện tử, luân chuyển dữ liệu, bảo vệ đa dạng sinh học và phòng chống khai thác thủy sản bất hợp pháp.

Việc lồng ghép điều khoản lao động xuất phát từ nguyên tắc thương mại công bằng trên cơ sở thị trường. Lao động là yếu tố đầu vào quan trọng trong sản xuất hàng hóa và dịch vụ, do đó việc tuân thủ các tiêu chuẩn lao động sẽ phát sinh chi phí vận hành cho bên sản xuất, khiến giá thành sản phẩm tăng lên. Nếu một số quốc gia hạ thấp tiêu chuẩn hoặc không thực thi đầy đủ pháp luật lao động để cắt giảm chi phí nhân công nhằm tạo lợi thế xuất khẩu, điều đó sẽ gây mất cân bằng cạnh tranh đối với các doanh nghiệp tuân thủ đầy đủ các quy định. Do đó, việc áp dụng chung một khung tiêu chuẩn nhằm bảo đảm môi trường thương mại công bằng, đồng thời bảo đảm người lao động trực tiếp làm ra sản phẩm được hưởng lợi ích từ thương mại thông qua điều kiện làm việc được cải thiện.

Thống kê toàn cầu phản ánh rõ xu hướng tích hợp các cam kết lao động vào các FTA, với sự khởi xướng chủ yếu từ các nền kinh tế phát triển như Hoa Kỳ, Liên minh châu Âu, Canada, các nước Hiệp hội Mậu dịch Tự do châu Âu (EFTA), Vương quốc Anh, Úc và New Zealand. Vào năm 1995, toàn thế giới chỉ có 3 FTA chứa điều khoản lao động. Đến năm 2016, đã có 77 trên tổng số 267 FTA do 136 quốc gia ký kết có cam kết lao động, đạt tỷ lệ 28,8%. Tính đến năm 2026, tỷ lệ này tăng lên 133 trên tổng số 387 FTA, chiếm 34,4%.

Xét theo nhóm quốc gia dẫn đầu tính đến năm 2026, Liên minh châu Âu có 28 trên 49 FTA có cam kết lao động, Vương quốc Anh có 24 trên 39 FTA, Chile có 17 trên 32 FTA, Canada có 16 trên 17 FTA, Hoa Kỳ có 14 trên 14 FTA và khối EFTA có 12 trên 31 FTA. Toàn bộ các FTA mà Hoa Kỳ, Canada và Liên minh châu Âu ký kết trong vòng 10 năm qua, tính từ năm 2017, đều chứa đựng cam kết lao động. Sự kiện Vương quốc Anh rời Liên minh châu Âu vào năm 2020 dẫn đến việc ký lại hàng loạt FTA đã thúc đẩy số lượng hiệp định có điều khoản lao động lẫn truyền thống tăng cao trong giai đoạn năm 2021.

Khuôn mẫu cam kết và cơ chế thực thi trong các FTA thế hệ mới

Trong khuôn khổ các FTA thế hệ mới như CPTPP, EVFTA và UKVFTA, Việt Nam có nghĩa vụ thực thi các tiêu chuẩn lao động cốt lõi dựa trên Tuyên bố năm 1998 của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) về các Nguyên tắc và Quyền cơ bản tại nơi làm việc. Sau khi bổ sung thêm tiêu chuẩn về an toàn và vệ sinh lao động vào năm 2022, Tuyên bố này hiện bao gồm 10 Công ước cơ bản và 1 Nghị định thư, chia thành 5 nhóm tiêu chuẩn cốt lõi gồm tự do liên kết và quyền thương lượng tập thể, xóa bỏ lao động cưỡng bức hoặc bắt buộc, xóa bỏ lao động trẻ em, chống phân biệt đối xử trong việc làm và nghề nghiệp, cùng với an toàn và vệ sinh lao động.

Mặc dù nội dung cam kết về lao động trong các FTA thế hệ mới nhìn chung tuân theo mô hình chuẩn từ CPTPP và EVFTA, điểm khác biệt căn bản giữa các hiệp định lại nằm ở cơ chế giải quyết tranh chấp và thực thi. Mô hình "thông qua và duy trì" áp dụng trong CPTPP đưa ra các yêu cầu chặt chẽ và cho phép áp dụng các biện pháp chế tài thương mại trực tiếp như phạt tiền hoặc đình chỉ ưu đãi thuế quan nếu xảy ra vi phạm nghiêm trọng ảnh hưởng đến thương mại. Trong khi đó, EVFTA áp dụng mô hình "nỗ lực bảo đảm" hướng tới hợp tác, giải quyết bất đồng thông qua tham vấn giữa các chính phủ, xem xét tại Ủy ban Thương mại và Phát triển bền vững, hoặc thành lập Hội đồng chuyên gia để đưa ra khuyến nghị công khai mà không áp dụng biện pháp trừng phạt thương mại trực tiếp.

Bên cạnh các cam kết đa phương, các quốc gia phát triển còn áp dụng các biện pháp đơn phương mang tính rào cản kỹ thuật phi thuế quan. Cơ quan Hải quan và Bảo vệ Biên giới Hoa Kỳ duy trì Lệnh tạm giữ hàng hóa tại biên giới dựa trên Mục 307 Đạo luật Thuế quan năm 1930, cho phép tạm giữ lô hàng khi nghi ngờ có sử dụng lao động cưỡng bức, điều đã từng áp dụng đối với mặt hàng dầu cọ và găng tay cao su của Malaysia. Ngoài ra, việc thực thi Đạo luật Ngăn chặn Lao động Cưỡng bức Người Duy Ngô Nhĩ của Hoa Kỳ cũng khiến nhiều lô hàng linh kiện điện tử trị giá hàng tỷ USD từ các nước Đông Nam Á bị giữ tại cửa khẩu.

Tuy nhiên, các FTA thế hệ mới cũng khẳng định hai nguyên tắc cân bằng hai chiều để ngăn ngừa việc lạm dụng quy định. Nguyên tắc không hạ thấp tiêu chuẩn lao động yêu cầu các bên không được buông lỏng việc thực thi pháp luật lao động nhằm thu hút đầu tư hoặc tạo lợi thế cạnh tranh thương mại bất bình đẳng. Đồng thời, nguyên tắc không lạm dụng cho mục đích bảo hộ thương mại theo Tuyên bố ILO năm 1998 quy định rõ các tiêu chuẩn lao động không được sử dụng làm cản trở hoạt động xuất nhập khẩu bình thường hay tạo ra sự hạn chế ngụy trang đối với thương mại quốc tế, và không được làm tổn hại đến lợi thế so sánh của bất kỳ quốc gia nào.

Định hướng chính sách và cơ chế hỗ trợ của Nhà nước

Nhằm chủ động ứng phó và tận dụng hiệu quả các cam kết quốc tế, Đảng và Nhà nước Việt Nam đã ban hành hệ thống văn kiện, chỉ đạo chiến lược quan trọng. Nghị quyết số 06-NQ/TW ngày 5/11/2016 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XII yêu cầu giữ vững sự lãnh đạo của Đảng, bảo đảm ổn định chính trị - xã hội và đặt lợi ích quốc gia, dân tộc lên trên hết khi tham gia các FTA thế hệ mới. Định hướng này tiếp tục được cụ thể hóa qua Nghị quyết số 59-NQ/TW của Bộ Chính trị, xác định hội nhập quốc tế là nhiệm vụ trọng yếu, thường xuyên và lâu dài, chuyển trọng tâm từ đàm phán, ký kết sang rà soát, đôn đốc, giám sát việc thực thi cam kết, gắn với việc nâng cao năng lực tự chủ của nền kinh tế.

Cùng với đó, Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 4/5/2025 về phát triển kinh tế tư nhân và Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đã ghi nhận tầm quan trọng của thương mại đối với mục tiêu tăng trưởng hai con số và đưa đất nước thoát bẫy thu nhập trung bình. Trên cơ sở đó, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 1643/QĐ-TTg ngày 31/7/2025 phê duyệt Phương án cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính liên quan đến hoạt động sản xuất, kinh doanh do Bộ Công Thương trình. Đồng thời, Quyết định số 1253/QĐ-TTg ngày 10/7/2026 phê duyệt Đề án "Hệ sinh thái hỗ trợ doanh nghiệp tận dụng các Hiệp định Thương mại Tự do giai đoạn 2026–2030, tầm nhìn đến năm 2035" do Bộ Công Thương chủ trì cũng được triển khai nhằm hỗ trợ đồng bộ theo từng cụm ngành và sản phẩm chủ lực của địa phương.

Nhà nước cũng đẩy mạnh chuyển đổi số hành chính, đơn giản hóa thủ tục, số hóa quy trình xét chọn Thương hiệu quốc gia và nộp hồ sơ, giải ngân hỗ trợ trên một nền tảng số duy nhất để tiết kiệm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp. Ở khía cạnh giám sát xã hội, thiết chế Nhóm tư vấn trong nước (DAG) đã được thành lập theo cam kết tại EVFTA và UKVFTA, bao gồm đại diện người lao động, người sử dụng lao động, các tổ chức phi chính phủ và chuyên gia độc lập. Thiết chế này thực hiện chức năng giám sát độc lập, cung cấp khuyến nghị trực tiếp cho Chính phủ các bên về việc thực thi Chương Thương mại và Phát triển bền vững.

Yêu cầu thực tế đối với doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam

Cơ cấu kim ngạch xuất khẩu hiện tại của Việt Nam thể hiện bức tranh đa dạng về thị trường. Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) là cơ chế đa phương truyền thống không có điều khoản lao động ràng buộc nhưng hiện chiếm tới 40,43% tổng kim ngạch xuất khẩu. Trong khi đó, hai FTA thế hệ mới có quy mô lớn là EVFTA chiếm 19,26% và CPTPP chiếm 16,59%, cộng lại đạt 35,85% tổng kim ngạch xuất khẩu. Thực tế này cho thấy các thị trường truyền thống vẫn đóng vai trò quan trọng, song các thị trường cao cấp đòi hỏi doanh nghiệp phải không ngừng nâng cao năng lực tuân thủ các tiêu chuẩn lao động quốc tế.

Để tham gia vào chuỗi cung ứng bền vững và hưởng ưu đãi thuế suất 0% tại các thị trường Âu - Mỹ, doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam cần thực hiện đồng bộ các yêu cầu kỹ thuật cụ thể. Đối với nhóm quy định về chống lao động cưỡng bức và lao động trẻ em, doanh nghiệp phải thiết lập cơ chế thẩm định chuyên sâu (Due Diligence) để kiểm tra toàn bộ chuỗi cung ứng từ khâu tuyển dụng đến nhà cung cấp nguyên liệu. Doanh nghiệp không được giữ giấy tờ tùy thân của công nhân, không thu phí tuyển dụng trái phép, không hạn chế quyền đi lại, không ép buộc làm thêm giờ hay chậm trả lương. Đồng thời, toàn bộ hồ sơ tuyển dụng, bảng lương, chứng từ thời giờ làm việc, hợp đồng cung ứng và quy trình tiếp nhận khiếu nại phải được lưu trữ đầy đủ để chứng minh sự tuân thủ. Việc vi phạm các tiêu chuẩn này có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng như bị áp dụng lệnh tạm giữ hàng hóa tại biên giới, tước ưu đãi thuế quan hoặc chấm dứt hợp đồng thương mại.

Đối với nhóm quy định về trả công bình đẳng và chống phân biệt đối xử, doanh nghiệp cần rà soát hệ thống tiền lương theo nguyên tắc trả công ngang nhau cho các công việc có giá trị ngang nhau. Các tiêu chí tuyển dụng, đánh giá và thăng tiến phải dựa trên năng lực, không phân biệt đối xử vì giới tính, thai sản hay hoàn cảnh gia đình, đồng thời phải ban hành quy trình phòng ngừa quấy rối tại nơi làm việc, đặc biệt trong các ngành sử dụng nhiều lao động nữ như dệt may, da giày và điện tử.

Đối với nhóm tiêu chuẩn về an toàn và vệ sinh lao động theo Công ước C155 và C187 của ILO, doanh nghiệp phải nâng cấp hạ tầng an toàn, lắp đặt và bảo trì định kỳ hệ thống báo cháy, đầu dò khói, bảo đảm các lối thoát hiểm luôn thông thoáng. Việc quy hoạch khu vực lưu trữ, dán nhãn và xử lý hóa chất nguy hiểm phải tuân thủ đúng tiêu chuẩn kỹ thuật. Bên cạnh đó, doanh nghiệp cần trang bị đầy đủ thiết bị bảo hộ cá nhân đúng tiêu chuẩn cho công nhân và tổ chức huấn luyện an toàn lao động định kỳ.

Thực hiện tốt các cam kết lao động và Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp (CSR) thông qua bộ quy tắc ứng xử (CoC) không chỉ giúp doanh nghiệp tránh các rào cản kỹ thuật phi thuế quan, mà còn nâng cao uy tín, giảm tỷ lệ nghỉ việc, tối ưu hóa năng suất, giữ chân lực lượng lao động có tay nghề và khẳng định vị thế cạnh tranh bền vững trong chuỗi giá trị toàn cầu.