Tăng cường khả năng chống chịu biến đổi khí hậu của đô thị

Đô thị cần nhận biết rủi ro từ thiên tai

Trong khuôn khổ Diễn đàn phát triển bền vững đô thị Việt Nam 2026, phát biểu khai mạc tại phiên chuyên đề 2 với chủ đề "Tăng cường khả năng chống chịu biến đổi khí hậu của đô thị", bà Sibylle Bachmann, Trưởng Cơ quan Hợp tác phát triển, Đại sứ quán Thụy Sĩ tại Việt Nam cho biết, Việt Nam là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất bởi biến đổi khí hậu, với rủi ro ngập lụt hiện đã ảnh hưởng tới khoảng 1/3 dân số.

Bà Sibylle Bachmann, Trưởng Cơ quan Hợp tác phát triển, Đại sứ quán Thụy Sĩ tại Việt Nam.

Trong khi đó, các khu vực đô thị đóng góp hơn 70% GDP cả nước. Do đó, việc xây dựng các đô thị có khả năng chống chịu là yếu tố cốt lõi không chỉ để thích ứng với thiên tai, mà còn để nâng cao năng lực cạnh tranh và bảo vệ sự tăng trưởng kinh tế bền vững.

"Đầu tư vào hạ tầng đô thị thích ứng với khí hậu từ giao thông, thoát nước đến năng lượng chính là đầu tư cho tăng trưởng dài hạn. Việc phòng chống ngập lụt và đảm bảo giao thông thông suốt giúp duy trì dòng chảy kinh tế, bảo vệ chuỗi cung ứng, sinh kế của người dân và niềm tin của nhà đầu tư", bà Sibylle Bachmann nhấn mạnh.

Cũng theo bà Sibylle Bachmann, quản lý ngập lụt, giao thông, phát triển đô thị và quy hoạch sử dụng đất không thể thực hiện riêng rẽ, mà cần kết nối đồng bộ để vừa tạo ra lợi ích môi trường vừa mang lại hiệu quả kinh tế.

Các đô thị phối hợp đầu tư đa ngành và nâng cao năng lực thể chế sẽ ở vị thế tốt hơn để thu hút nguồn tài chính khí hậu.

Bà Sibylle Bachmann khẳng định, thách thức hiện nay là làm thế nào để đẩy nhanh các khoản đầu tư và thu hẹp khoảng cách giữa quy hoạch với thực thi.

Khả năng chống chịu khí hậu không phải là câu chuyện của tương lai xa xôi, mà đòi hỏi những quyết định đầu tư đúng đắn ngay từ hôm nay. Những đô thị hành động sớm sẽ duy trì được sức cạnh tranh, năng suất và sức hút mạnh mẽ nhất trong nhiều thập kỷ tới.

Ông Nguyễn Cao Viên, Phó cục trưởng Cục Phát triển đô thị.

Cũng tại phiên chuyên đề 2, ông Nguyễn Cao Viên, Phó cục trưởng Cục Phát triển đô thị (Bộ Xây dựng) nhấn mạnh, vấn đề của các đô thị hiện nay không còn là có bị thiên tai tác động hay không, mà là sẽ chống đỡ, duy trì vận hành và phục hồi ra sao.

Theo ông Nguyễn Cao Viên, năm 2025 là năm thiên tai khắc nghiệt, gây thiệt hại hơn 104.000 tỷ đồng và gây áp lực lên ngân sách lẫn kế hoạch đầu tư công.

Đô thị Việt Nam - nơi tạo ra 70% GDP lại chịu tác động tổn thương "theo dây chuyền", khi một hệ thống hạ tầng gặp sự cố sẽ kéo theo sự tê liệt của các dịch vụ phụ thuộc.

Thêm vào đó, rủi ro đô thị không chỉ từ khí hậu mà còn xuất phát từ chính các quyết định phát triển như quy hoạch thu hẹp không gian xanh, làm tăng bề mặt không thấm nước hay sụt lún do khai thác nước ngầm.

Trước thực trạng này, ông Nguyễn Cao Viên khẳng định, khả năng chống chịu phải được tính đến ngay từ khâu lựa chọn không gian phát triển, quyết định dự án và phân bổ nguồn lực.

Một đô thị chống chịu tốt không phải là nơi không gặp thiên tai, mà là đô thị biết nhận diện rủi ro, duy trì các chức năng thiết yếu và phục hồi nhanh chóng. Cốt lõi của giải pháp là phải bảo tồn các không gian tự nhiên (hạ tầng xanh - lam) kết hợp cùng hạ tầng xám.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, Bộ Xây dựng đã ban hành Bộ tiêu chí đánh giá khả năng chống chịu biến đổi khí hậu của đô thị. Đây là công cụ định lượng thống nhất đầu tiên giúp các địa phương nhận diện điểm yếu và xác định ưu tiên đầu tư.

Cần thay đổi tư duy quản trị, quy hoạch

Phát biểu tại diễn đàn, ông Đặng Huy Đông, Chủ tịch Hiệp hội Chuyển đổi xanh Việt Nam khẳng định, một đô thị cạnh tranh và đáng sống phải đáp ứng đồng thời hai điều kiện: Chất lượng môi trường cao và chi phí sống hợp lý. Để hiện thực hóa mục tiêu này, giải pháp khả thi hoàn toàn nằm trong tầm tay Việt Nam mà không cần chờ đợi các công nghệ tương lai.

"Điều cần thay đổi trước hết là tư duy quản trị, quy hoạch, thiết kế đầu tư và vận hành đô thị, tất cả gói gọn trong hai từ: Cơ chế", ông Đông nhấn mạnh.

Theo ông Đặng Huy Đông, cần nâng cấp mô hình TOD truyền thống lên thành TOD Compound (Cộng đồng đô thị tích hợp). Mô hình này kết hợp giữa khu chung cư cao tầng kết nối giao thông công cộng với 75% diện tích dành cho hạ tầng xã hội như trường học, y tế, thể thao, cây xanh và mặt nước.

Nhờ đó, các nhóm dân cư như trẻ em và người cao tuổi có thể sinh hoạt trọn vẹn trong nội khu mà không cần tham gia giao thông hàng ngày. Việc giảm nhu cầu di chuyển bằng phương tiện cá nhân sẽ lập tức cắt giảm phát thải và vết chân carbon của đô thị.

Bên cạnh đó, giải pháp phát triển đô thị xanh còn đến từ hệ thống giao thông 3 lớp (Metro, xe buýt điện, đô thị đi bộ 15 phút), vận tải đường thủy cùng các thiết kế kiến trúc thông minh tận dụng hướng gió và ánh sáng tự nhiên để giảm 3 - 5°C nhiệt độ vi khí hậu.

Chủ tịch Hiệp hội Chuyển đổi xanh Việt Nam đề xuất cần sớm thí điểm mô hình TOD Compound tích hợp tại một khu vực phù hợp để đo lường hiệu quả về phát thải, chi phí và chất lượng sống trước khi nhân rộng.

Đồng thời, Hiệp hội sẽ phối hợp cùng Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NIC) ra mắt nền tảng GreenHub nhằm tập hợp các công nghệ giảm phát thải và hình thành liên minh thúc đẩy tiến trình chuyển đổi xanh quốc gia.

Trình bày tại hội thảo, ông Luigi Cipolla, Chuyên gia cao cấp Cục Kinh tế Liên bang Thụy Sĩ (SECO) nhận định, đô thị hóa tại Việt Nam đang diễn ra nhanh chóng, dự báo đến năm 2050 sẽ có khoảng 70% dân số sống ở khu vực đô thị.

Điều này khẳng định đô thị vừa là động lực tăng trưởng kinh tế, vừa là yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh lâu dài của quốc gia. Tuy nhiên, áp lực lên hạ tầng và rủi ro thiên tai đe dọa trực tiếp đến sự phát triển bền vững.

Theo ông Luigi Cipolla, trong chiến lược nâng cao khả năng chống chịu khí hậu, các đô thị loại II đóng vai trò địa bàn chiến lược đặc biệt quan trọng. Đây là nơi có tiềm năng kinh tế lớn, chi phí đầu tư hiệu quả và là không gian lý tưởng để thử nghiệm các công cụ quy hoạch mới trước khi nhân rộng ra toàn quốc.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, ông Luigi Cipolla đề xuất áp dụng Phương pháp Quy hoạch thông minh tích hợp (Integrated Smart Planning). Phương pháp này ứng dụng công nghệ GIS, dữ liệu vệ tinh đa thời gian và trí tuệ nhân tạo (AI) để phân tích diễn biến biến đổi khí hậu, từ đó xác định chính xác các "điểm nóng" bị tổn thương cao nhất để ưu tiên phân bổ nguồn vốn đầu tư hạ tầng xanh - lam và giải pháp dựa vào tự nhiên (NBS).

"Chuyển đổi số và hạ tầng dữ liệu trong quy hoạch đô thị không đơn thuần là việc đưa công nghệ vào sử dụng, mà là quá trình đổi mới quản trị. Việc xây dựng Hệ thống thông tin đô thị (UIS) và dữ liệu dùng chung sẽ giúp các nhà hoạch định chính sách ra quyết định chính xác, tối ưu hóa nguồn lực và giúp các đô thị bứt phá tiềm năng kinh tế bền vững", ông Luigi Cipolla nhấn mạnh.

Cũng tại phiên chuyên đề 2, các đại biểu, chuyên gia cũng đã trình bày nhiều tham luận về quá trình chuyển đổi đô thị của Việt Nam hướng tới các đô thị xanh, có khả năng chống chịu và phát triển bền vững; Đầu tư cơ sở hạ tầng đô thị xanh, thích ứng theo hướng tiếp cận theo khu vực…