Trường THPT Nguyên Bình - 60 năm xây dựng, trưởng thành và khát vọng phát triển

60 năm xây dựng và trưởng thành (1966 - 2026) của Trường THPT Nguyên Bình là chặng đường gắn với những biến chuyển lớn của quê hương Cao Bằng và đất nước. Từ những lớp học tạm giữa thời chiến đến ngôi trường ngày càng khang trang, từ nhiệm vụ duy trì việc học trong gian khó đến yêu cầu phát triển toàn diện phẩm chất, năng lực người học hôm nay, các thế hệ cán bộ, giáo viên và học sinh đã viết nên một truyền thống đáng trân trọng: đoàn kết, tận tụy, hiếu học và không ngừng vươn lên. Kỷ niệm 60 năm thành lập trường, với lễ kỷ niệm được tổ chức ngày 8/11/2026, là dịp nhìn lại những đóng góp ấy, đồng thời xác định rõ trách nhiệm mở ra một giai đoạn phát triển mới.

Từ những lớp học thời chiến đến một địa chỉ giáo dục bền vững

Năm 1966, giữa lúc cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước diễn ra ác liệt, Trường cấp II, III Nguyên Bình - tiền thân của Trường THPT Nguyên Bình được thành lập. Điều kiện ban đầu hết sức thiếu thốn: lớp học dựng tạm, bàn ghế làm từ những vật liệu giản đơn, giáo viên thiếu, có thầy phải đảm nhiệm nhiều môn. Từ năm 1966 đến năm 1969, nhà trường sơ tán đến khu Nà Lầu để duy trì dạy và học; năm 1970 trở lại địa điểm cũ. Đến năm học 1972 - 1973, trường mới có đủ 3 khối lớp cấp III theo hệ thống giáo dục lúc bấy giờ. Năm 1974, khối cấp II được tách ra. Những mốc lịch sử đó cho thấy một sự thật giản dị mà sâu sắc: ngay trong hoàn cảnh hiểm nguy, sự học của con em Nguyên Bình vẫn được gìn giữ.

Cần trân trọng công lao của thầy Trịnh Gia Khánh, Hiệu trưởng đầu tiên, cùng các thế hệ nhà giáo từ nhiều miền quê đến công tác, gắn bó với vùng cao. Họ không chỉ giảng dạy mà còn cùng học trò dựng lớp, làm bàn ghế, khắc phục từng thiếu thốn trong đời sống. Những năm kháng chiến, có học sinh tạm gác việc học lên đường bảo vệ Tổ quốc, có người đã anh dũng hy sinh. Lịch sử nhà trường vì thế không chỉ là lịch sử của một cơ sở giáo dục, mà còn phản ánh tinh thần yêu nước, trách nhiệm công dân và ý chí vượt khó của nhân dân địa phương.

Sau ngày đất nước thống nhất, nhà trường tiếp tục trải qua nhiều khó khăn, thử thách. Trong những năm cuối thập niên 1970, 1980, điều kiện kinh tế - xã hội còn khó khăn, cơ sở vật chất trường lớp thiếu thốn, hoạt động dạy và học có thời điểm bị gián đoạn. Song, với tinh thần trách nhiệm và lòng yêu nghề, các thế hệ thầy, cô giáo và học sinh đã nỗ lực khắc phục khó khăn, từng bước củng cố trường lớp, duy trì nền nếp, nâng cao chất lượng dạy và học.

Bước sang thập niên 1990, cùng với những chuyển biến của đất nước trong thời kỳ đổi mới, nhà trường tiếp tục nỗ lực vượt qua những khó khăn riêng. Quy mô học sinh trong giai đoạn 1992 - 1994 giảm, có thời điểm toàn trường chỉ còn 54 học sinh. Từ năm học 1995 - 1996, quy mô phục hồi mạnh, có năm trường có tới 900 học sinh với 22 lớp, trong khi chỉ có 8 phòng học, phải tổ chức học hai ca. Sự thăng trầm ấy càng làm nổi bật bản lĩnh của tập thể sư phạm: không buông xuôi trước khó khăn, chủ động vận động học sinh đến lớp, phối hợp gia đình và xã hội để giữ vững cơ hội học tập.

Trong quá trình kiện toàn tổ chức, trường từng sáp nhập lại cấp II vào năm học 1990 - 1991; đến năm học 2009 - 2010 tách khối THCS và trở thành Trường THPT Nguyên Bình. Cùng với sự quan tâm đầu tư của Nhà nước, của tỉnh và ngành giáo dục, cơ sở vật chất từng bước được cải thiện. Đặc biệt, từ đầu những năm 2000, các hạng mục phòng học, phòng bộ môn, nhà công vụ, thiết bị và khuôn viên được bổ sung, tạo điều kiện để nhà trường chuyển từ nỗ lực duy trì quy mô sang nâng cao chất lượng giáo dục.

Thành quả của 6 thập kỷ: không chỉ ở con số, mà ở những thế hệ trưởng thành

Thành tựu quan trọng trước hết là nhà trường đã góp phần mở rộng cơ hội học tập bậc trung học phổ thông cho con em vùng cao, trong đó có đông học sinh dân tộc thiểu số, học sinh ở xa trường, thuộc gia đình có hoàn cảnh khó khăn. Với nhiều gia đình, một người con học hết phổ thông, tiếp tục học nghề, học cao đẳng, đại học hoặc trở thành lao động có tay nghề đã tạo nên thay đổi lâu dài về nhận thức và điều kiện phát triển. Từ mái trường Nguyên Bình, nhiều thế hệ học sinh trưởng thành, đảm nhiệm công việc trong các cơ quan Đảng, chính quyền, lực lượng vũ trang, ngành giáo dục, y tế, sản xuất, kinh doanh và các lĩnh vực khác; đóng góp cho địa phương và đất nước bằng những cách khác nhau.

Những kết quả chuyên môn cũng thể hiện rõ nỗ lực liên tục của nhà trường. Theo tư liệu tổng kết 60 năm, trong một giai đoạn phát triển, trường có 10 giải tại các cuộc thi cấp quốc gia về dạy học tích hợp và vận dụng kiến thức liên môn, 3 giải nghiên cứu khoa học kỹ thuật cấp tỉnh và 262 giải cấp tỉnh ở các môn văn hóa cùng một số sân chơi học tập, thể thao. Trong 10 năm gần đây, theo số liệu nhà trường tổng hợp, tỷ lệ tốt nghiệp THPT bình quân đạt trên 98%; tỷ lệ học sinh đạt mức khá, giỏi trên 70%, kết quả rèn luyện khá, tốt trên 95% theo phương thức đánh giá áp dụng ở từng thời kỳ. Điều đó cho thấy hướng phát triển tích cực và sự cố gắng của thầy trò trong điều kiện một trường miền núi.

Quy mô trường được duy trì trên 15 lớp từ năm học 2016 - 2017; riêng năm học 2025 - 2026 đạt 19 lớp. Đội ngũ nhà giáo ngày càng được chuẩn hóa; 100% cán bộ quản lý, giáo viên đạt trình độ chuẩn trở lên. Nhiều giáo viên đạt danh hiệu dạy giỏi, được Bộ Giáo dục và Đào tạo và Chủ tịch UBND tỉnh khen thưởng. Nhà trường nhiều năm đạt danh hiệu Tập thể lao động tiên tiến, xuất sắc; đã đạt chuẩn quốc gia và được nhận nhiều hình thức khen thưởng, nổi bật là Huân chương Lao động hạng Ba trong năm học 2016 - 2017. Đó là sự ghi nhận xứng đáng đối với một tập thể đã kiên trì vượt lên những giới hạn về điều kiện dạy và học.

Từ năm học 2022 - 2023, khi Chương trình giáo dục phổ thông 2018 được triển khai ở cấp THPT, nhà trường tiếp tục điều chỉnh kế hoạch giáo dục, bồi dưỡng đội ngũ, đổi mới phương pháp và kiểm tra, đánh giá theo hướng phát triển phẩm chất, năng lực học sinh. Những chuyển động ấy cho thấy truyền thống của trường không chỉ nằm ở việc giữ gìn những giá trị đã có, mà còn ở khả năng thích ứng với yêu cầu mới. Thành tích đáng quý nhất của giáo dục, xét đến cùng, là giúp mỗi học sinh trưởng thành về nhân cách, có kiến thức và kỹ năng để tự lựa chọn con đường của mình, biết sống có trách nhiệm với gia đình, cộng đồng và Tổ quốc.

Đóng góp của nhà trường trong bức tranh phát triển giáo dục Cao Bằng

Là tỉnh miền núi, biên giới, địa hình chia cắt, điều kiện tiếp cận các dịch vụ giáo dục giữa các địa bàn còn khác nhau. Trong bối cảnh đó, những trường phổ thông như THPT Nguyên Bình có vị trí đặc biệt: vừa trực tiếp nâng cao dân trí, vừa tạo nguồn học sinh cho đào tạo nghề, giáo dục đại học và hình thành đội ngũ nhân lực tại chỗ. Mỗi học sinh được duy trì việc học, mỗi thầy cô gắn bó lâu dài với vùng khó đều góp phần thu hẹp khoảng cách phát triển.

Nhìn từ hành trình 60 năm, đóng góp của nhà trường có thể nhận diện trên 3phương diện. Một là, bền bỉ duy trì và mở rộng cơ hội học tập, nhất là qua những giai đoạn chiến tranh và thiếu thốn. Hai là, đào tạo nhiều thế hệ công dân có tri thức, có nghề nghiệp, có ý thức cống hiến, bổ sung nguồn nhân lực cho tỉnh. Ba là, cùng cấp ủy, chính quyền và nhân dân vun đắp truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo, tạo động lực để các gia đình quan tâm hơn đến tương lai con em. Những đóng góp này không thể đo hết bằng số giải thưởng hay tỷ lệ tốt nghiệp; chúng thể hiện ở sự tiến bộ bền bỉ của cả cộng đồng.

Sự trưởng thành của Trường THPT Nguyên Bình cũng khẳng định một bài học có giá trị đối với phát triển giáo dục ở địa phương: chất lượng giáo dục là kết quả của sự lãnh đạo, chỉ đạo nhất quán; sự tận tâm, năng lực của nhà giáo; sự chủ động của nhà trường và sự đồng hành thực chất từ gia đình, xã hội. Đầu tư cơ sở vật chất là điều kiện cần, nhưng phải đi cùng đổi mới quản trị, nâng cao chất lượng đội ngũ và chăm lo từng học sinh. Đây chính là nền tảng để nhà trường bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu cao hơn.

Đổi mới mạnh mẽ để đáp ứng yêu cầu của kỷ nguyên phát triển mới

Đất nước đang bước vào giai đoạn phát triển đặt ra những đòi hỏi mới về tri thức, kỹ năng, năng lực sáng tạo và chất lượng nguồn nhân lực. Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo xác định yêu cầu đổi mới mạnh mẽ, toàn diện, thực chất. Đối với Cao Bằng, phát triển giáo dục phải đồng thời giải quyết 2 nhiệm vụ: Nâng chất lượng để đáp ứng chuẩn mực ngày càng cao và bảo đảm công bằng trong cơ hội học tập cho học sinh miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Trường THPT Nguyên Bình cần cụ thể hóa tinh thần ấy thành chương trình hành động phù hợp với điều kiện thực tế, không dừng ở khẩu hiệu hay chỉ tiêu hình thức.

Trước hết, phải lấy chất lượng giáo dục thực chất và sự tiến bộ của học sinh làm thước đo trung tâm. Nhà trường cần tổ chức hiệu quả Chương trình giáo dục phổ thông 2018; đổi mới cách dạy, cách học và đánh giá, chú trọng tư duy độc lập, năng lực tự học, giải quyết vấn đề, giao tiếp và hợp tác. Cần quan tâm đồng thời bồi dưỡng học sinh có năng lực nổi trội và hỗ trợ học sinh còn hạn chế về kiến thức nền tảng; không chạy theo thành tích, không để những chênh lệch ban đầu trở thành khoảng cách không thể khắc phục. Mỗi năm học phải xác định rõ mục tiêu nâng chất lượng các môn học cốt lõi, tỷ lệ chuyên cần, kết quả tốt nghiệp và mức tiến bộ của từng nhóm học sinh.

Cùng với đó, phát triển đội ngũ nhà giáo là khâu then chốt. Mỗi giáo viên cần được tạo điều kiện nâng cao chuyên môn, nghiệp vụ sư phạm, ngoại ngữ và năng lực số; xây dựng văn hóa chia sẻ học liệu, dự giờ, nghiên cứu bài học, hỗ trợ đồng nghiệp. Người thầy trong giai đoạn mới không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn dẫn dắt phương pháp học tập, khơi dậy niềm tin và cảm hứng khám phá. Đặc biệt, trong môi trường có nhiều học sinh ở xa, học sinh gặp khó khăn, sự thấu hiểu và trách nhiệm của giáo viên chủ nhiệm, của từng thầy cô có ý nghĩa rất lớn đối với việc giữ học sinh ở lại trường.

Thúc đẩy chuyển đổi số cần theo hướng thiết thực, an toàn và phù hợp khả năng tiếp cận của học sinh. Nhà trường cần từng bước hoàn thiện học liệu số, quản lý dữ liệu học tập, sử dụng công cụ công nghệ và trí tuệ nhân tạo có kiểm soát để hỗ trợ soạn giảng, cá thể hóa việc học, giảm công việc hành chính. Đồng thời, phải dạy học sinh kỹ năng kiểm chứng thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân, ứng xử văn minh trên không gian mạng và sử dụng công nghệ có đạo đức. Chuyển đổi số chỉ có ý nghĩa khi làm cho một tiết học tốt hơn, một học sinh được hỗ trợ kịp thời hơn, một giáo viên có thêm thời gian cho chuyên môn.

Giáo dục toàn diện phải gắn tri thức với nhân cách, sức khỏe, văn hóa và năng lực thích ứng. Cần coi trọng giáo dục lịch sử, truyền thống cách mạng, bản sắc văn hóa các dân tộc Cao Bằng, ý thức bảo vệ chủ quyền biên giới, trách nhiệm với môi trường và cộng đồng; tăng cường thể chất, kỹ năng sống, tư vấn tâm lý học đường, phòng, chống bạo lực và tệ nạn. Đặc biệt, hoạt động hướng nghiệp phải đi vào thực chất, giúp học sinh nhận biết sở trường, hiểu thị trường lao động, lựa chọn phù hợp giữa học đại học, giáo dục nghề nghiệp, khởi nghiệp và lao động có kỹ năng. Giáo dục tốt không chỉ giúp học sinh vượt qua kỳ thi mà còn chuẩn bị cho các em bước vào cuộc sống.

Một nhiệm vụ không thể xem nhẹ là bảo đảm cơ hội học tập công bằng. Nhà trường cần phối hợp với chính quyền cơ sở, gia đình và các tổ chức xã hội theo dõi sớm nguy cơ bỏ học, quan tâm học sinh dân tộc thiểu số, học sinh có hoàn cảnh đặc biệt, học sinh đi lại xa; có giải pháp hỗ trợ học tập, chỗ ở và điều kiện sinh hoạt phù hợp. Không thể đòi hỏi chất lượng đồng đều khi điều kiện xuất phát khác nhau mà thiếu chính sách hỗ trợ tương xứng. Chăm lo cho học sinh khó khăn vừa là trách nhiệm xã hội, vừa là giải pháp căn cơ để nâng chất lượng nguồn nhân lực lâu dài.

Để những định hướng ấy trở thành kết quả, nhà trường cần xây dựng kế hoạch phát triển giai đoạn 2026 - 2030 với nhiệm vụ trọng tâm, lộ trình và trách nhiệm cụ thể; lựa chọn một số chỉ số có thể theo dõi hằng năm như: Tỷ lệ duy trì sĩ số, kết quả học tập thực chất, mức độ tiến bộ của học sinh, năng lực số và ngoại ngữ, hiệu quả hướng nghiệp, mức độ an toàn trường học. Ban giám hiệu chịu trách nhiệm tổ chức thực hiện, công khai kết quả phù hợp, kịp thời điều chỉnh những việc chưa đạt. Đồng thời, ngành giáo dục cần tiếp tục quan tâm về đội ngũ, cơ sở vật chất, thiết bị dạy học; cấp ủy, chính quyền địa phương chủ động tháo gỡ khó khăn thuộc thẩm quyền; các bậc phụ huynh, tổ chức, doanh nghiệp và cựu học sinh cùng đồng hành bằng những hỗ trợ thiết thực, minh bạch, bền vững.

Tiếp nối truyền thống, viết tiếp những trang sử mới

60 năm qua, các thế hệ thầy và trò Trường THPT Nguyên Bình đã chứng minh rằng khó khăn không thể ngăn cản khát vọng học tập khi có niềm tin, ý chí và sự chung sức của cộng đồng. Từ những lớp học sơ tán ở Nà Lầu đến ngôi trường hôm nay là một hành trình vượt khó đáng tự hào; từ những học sinh đầu tiên đến hàng lớp người trưởng thành, đóng góp trên nhiều lĩnh vực là thành quả sâu xa của sự nghiệp trồng người. Tỉnh Cao Bằng trân trọng ghi nhận, biểu dương những cống hiến của các thế hệ cán bộ quản lý, nhà giáo, nhân viên, học sinh và sự đồng hành của nhân dân đối với nhà trường.

Truyền thống 60 năm không chỉ để tự hào mà còn đặt ra trách nhiệm lớn hơn cho thế hệ hôm nay. Mỗi thầy cô cần tiếp tục nêu gương về đạo đức, tinh thần học hỏi và đổi mới; mỗi học sinh cần nuôi dưỡng ước mơ, rèn luyện kỷ luật, chủ động chiếm lĩnh tri thức, không tự giới hạn tương lai bởi xuất phát điểm vùng cao. Mỗi cấp ủy, chính quyền, cơ quan quản lý và gia đình phải cùng chịu trách nhiệm tạo dựng môi trường học tập tốt hơn, để những chủ trương về đột phá giáo dục được thể hiện bằng chuyển biến cụ thể trong từng lớp học.

Với nền tảng truyền thống được thử thách qua 6 thập kỷ, cùng sự quan tâm của tỉnh, của ngành giáo dục và sự nỗ lực của tập thể sư phạm, tin tưởng Trường THPT Nguyên Bình tiếp tục phát triển vững chắc, nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, trở thành môi trường học tập nhân văn, hiện đại, giàu bản sắc. Từ mái trường ấy, sẽ có thêm nhiều thế hệ thanh niên Cao Bằng có tri thức, bản lĩnh, kỹ năng và khát vọng cống hiến, góp sức xây dựng quê hương ngày càng phát triển, cùng đất nước vững bước trong kỷ nguyên mới.