Những đôi tay gìn giữ di sản

Nắng hanh vàng phủ xuống Nhà văn hóa bản Chiêu Ly (xã Na Sang, tỉnh Điện Biên). Giữa cao điểm mùa làm nương, thời điểm công việc đồng áng cần nhất những đôi tay lao động chính, một không gian khác lạ, bình yên đến trong trẻo vẫn diễn ra.

Bên chiếc bàn gỗ nhỏ, hương sáp ong đun nóng quyện vào mùi vải thô mới. Nhiều cô gái Mông hoa tạm gác lại ruộng nương, chăm chú dõi theo từng nhịp tay của người đi trước. Bút vẽ bằng đồng chao nhẹ, từng vệt sáp mịn màng, ấm nóng ngấm sâu vào thớ vải. Dưới đôi tay giàu kinh nghiệm, những hoa văn tinh xảo hình ngọn núi, con sông, nhành cây, cánh hoa… dần hiện lên rực rỡ và sống động.

Ở lớp học đặc biệt này, những kỹ năng vốn tích lũy qua nhiều năm thực hành nay được trao truyền trực tiếp. Không dừng lại ở nghệ thuật vẽ sáp ong – loại hình nghệ thuật đã được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ năm 2017, các cô gái trẻ còn được rèn giũa trọn vẹn quy trình tạo nên một bộ trang phục truyền thống: từ chọn chỉ thêu, ghép vải, đến từng đường kim may gấu áo, nếp váy.

Nắm bắt từng thao tác tỉ mẩn, Giàng Thị Sinh tâm sự về ý thức của bản thân đối với giá trị văn hóa độc đáo của dân tộc. Sự kiên trì học hỏi hôm nay chính là cách em cùng phụ nữ trong bản giữ cho nghệ thuật vẽ sáp ong tiếp tục vẹn nguyên, không bị mai một trước nhịp sống hiện đại.

Rời Na Sang, câu chuyện về những đôi tay gìn giữ di sản tiếp tục dẫn lối đến bản Púng Bon (xã Thanh Yên), nơi cư trú của 59 hộ dân với 268 nhân khẩu đồng bào Cống. Với những dân tộc rất ít người, nguy cơ “đứt gãy” văn hóa giữa các thế hệ luôn là trăn trở lớn nhất. Thế nhưng ở Púng Bon, câu trả lời lại hiện diện vô cùng tự nhiên và ấm áp ngay dưới mỗi mái nhà.

Bà Nạ Thị Hào là một trong số ít phụ nữ lớn tuổi ở bản còn thành thạo nghề may, thêu trang phục truyền thống dân tộc Cống. Dù thường xuyên tham gia các lớp dạy của địa phương, nhưng lớp học ý nghĩa nhất với bà lại chính là góc bếp, khoảng hiên nhà mình.

Qua từng mũi chỉ, bà Hào không chỉ dạy con cháu cách tạo nên chiếc áo, nếp váy để mặc trong các dịp lễ tết hay để nhận diện dân tộc mình giữa cộng đồng 19 dân tộc anh em ở Điện Biên. Bà còn gửi gắm vào đó câu chuyện về cội nguồn, về tâm thức của người Cống.

Từ sự nỗ lực của những người phụ nữ am hiểu, văn hóa không còn là điều chỉ nhắc đến trong hội hè, mà đã hòa vào nhịp thở sinh hoạt hằng ngày. Việc gìn giữ di sản mang đậm hơi thở trao truyền trong gia đình, cộng đồng, nay tại bản Na Sang (xã Núa Ngam) đã vươn mình trở thành nguồn sinh kế bền vững.

Giữa những ngày cuối năm bận rộn, tiếng khung cửi lách cách vẫn đều đặn vang ra từ ngôi nhà gỗ khang trang của chị Lò Thị Viên. Mới ngoài 40 tuổi nhưng chị Viên đã có hơn 3 thập kỷ gắn bó với từng sợi tơ, sợi bông. Năm 2004, khi mới là một cô gái trẻ đầy trăn trở trước nguy cơ nghề dệt thổ cẩm Lào của dân tộc mình bị quên lãng, chị Viên đã tiên phong đi học nghề.

Năm 2007, Hợp tác xã dệt thổ cẩm Lào bản Na Sang chính thức ra đời. Chị Viên gõ cửa từng nhà vận động chị em tận dụng thời gian nông nhàn, kiên trì truyền dạy kỹ thuật cho thế hệ trẻ, rồi tự mình mày mò kết nối thị trường. Chị giữ nguyên tinh thần văn hóa Lào nhưng mạnh dạn sáng tạo thêm nhiều mẫu hoa văn mới phù hợp với thị hiếu đương đại. Đến nay, mỗi thành viên HTX đã có thu nhập ổn định khoảng 3 triệu đồng/tháng. Thổ cẩm Lào Na Sang không chỉ có 6 đại lý tiêu thụ tại Hà Nội, Phú Thọ, Điện Biên mà còn vươn xa tới Lào, Thái Lan, Nhật Bản.

Đồng bào Thái hiện là dân tộc có số dân đông thứ hai tỉnh Điện Biên, chiếm hơn 35% dân số toàn tỉnh. Cư trú ở Điện Biên và vùng Tây Bắc từ hơn chục thế kỷ, đồng bào Thái luôn tự hào còn lưu giữ nhiều bản sắc dân tộc độc đáo. Một trong số đó là nghề dệt thổ cẩm. Từ các phong tục tập quán đến lễ hội xưa, hay cả chuyện về những làn điệu dân ca dân vũ, rồi những câu chuyện về tổ tiên người Thái khai phá bản mường... đều được những người phụ nữ lớn tuổi ghi nhớ, lưu giữ và truyền lại cho thế hệ trẻ biết và gìn giữ, phát huy.

Thống kê đến thời điểm hiện tại, tỉnh Điện Biên có 22 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia; chủ yếu ở loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian. Ngoài ra là các loại hình tập quán xã hội, tín ngưỡng; tiếng nói, chữ viết; tri thức dân gian; lễ hội.

Việc gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống ở Điện Biên được thể hiện đa dạng ở mỗi địa phương và tuỳ từng đối tượng. Tại các khu dân cư ở Điện Biên hiện nay, hầu hết đều thành lập các đội văn nghệ quần chúng, hay các Câu lạc bộ dân vũ để tổ chức các hoạt động văn hóa, văn nghệ ở cộng đồng. Trong đó, các bà, các mẹ, đặc biệt là thế hệ trẻ vẫn thường xuyên tập trung tại nhà văn hoá để sinh hoạt văn hóa, văn nghệ. Với họ, việc duy trì các hoạt động của Câu lạc bộ ngoài mong muốn sống vui, sống khỏe, sống có ích và tiến bộ, còn góp phần nhỏ bé vào việc xây dựng, gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của địa phương.

Giữa vùng cao Điện Biên, khi nắng chiều nghiêng qua những khoảng nương, tiếng lách cách của khung cửi hay vệt sáp ong ấm nóng trên nếp vải thô không chỉ dệt nên sắc màu truyền thống. Đó là cách những người phụ nữ dân tộc thiểu số lặng thầm truyền tay nhau ký ức của cha ông, giữ cho di sản sống mãi giữa dòng chảy thời gian…