Chính phủ quy định các tiêu chí công nhận khu kinh tế đặc biệt ra sao?

*Vị trí chiến lược, phù hợp định hướng phát triển

Một góc đô thị phường Trấn Biên, thành phố Đồng Nai. Ảnh tư liệu

Theo Điều 3 của nghị định, xã, phường, đặc khu được xem xét công nhận là khu kinh tế đặc biệt khi đáp ứng đầy đủ các tiêu chí quy định tại khoản 1 Điều 43 Luật Phát triển đô thị, được quy định chi tiết tại các khoản 2, 3 và 4 Điều 3 Nghị định số 378/2026/NĐ-CP.

Trước hết, khu vực được xem xét công nhận phải đáp ứng tiêu chí có vị trí chiến lược, phù hợp với định hướng phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng - an ninh của đất nước.

Nghị định quy định tiêu chí này được xác định là đáp ứng khi bảo đảm đồng thời các yêu cầu.

Theo đó, xã, phường, đặc khu phải thuộc tỉnh, thành phố được xác định là cực tăng trưởng, vùng động lực quốc gia, bao gồm cả vùng động lực được xác định từng bước xây dựng, hình thành tại quy hoạch tổng thể quốc gia; hoặc thuộc tỉnh, thành phố được xác định là cực tăng trưởng, khu vực động lực, trung tâm kinh tế của vùng tại quy hoạch vùng.

Một góc đô thị phường Bình Phước, thành phố Đồng Nai. Ảnh tư liệu

Bên cạnh đó, địa bàn được xem xét phải được xác định là cực tăng trưởng, hạt nhân của vùng động lực, trung tâm kinh tế hoặc khu kinh tế ven biển của tỉnh, thành phố tại quy hoạch tỉnh, quy hoạch tổng thể thành phố và các quy hoạch khác.

Một yêu cầu khác là phải bảo đảm vị trí, vai trò trong thế trận quốc phòng - an ninh, bảo vệ chủ quyền biên giới, biển, đảo.

Như vậy, tiêu chí về vị trí chiến lược không chỉ được xem xét trên phương diện phát triển kinh tế - xã hội mà còn gắn với yêu cầu về quốc phòng - an ninh và bảo vệ chủ quyền. Đồng thời, vị trí của địa bàn phải được xác định trong các cấp độ quy hoạch tương ứng từ quy hoạch tổng thể quốc gia, quy hoạch vùng đến quy hoạch tỉnh, quy hoạch tổng thể thành phố.

*Yêu cầu về cảng hàng không, cảng biển và quy mô địa bàn

Sân bay Long Thành đã chính thức đón chuyến bay chở khách đầu tiên hạ cánh vào ngày 19-12-2025. Ảnh: Phạm Tùng

Một tiêu chí khác để xem xét công nhận khu kinh tế đặc biệt là phải có cảng hàng không quốc tế hoặc cảng biển loại I trở lên.

Theo Nghị định số 378/2026/NĐ-CP, tiêu chí có cảng hàng không quốc tế hoặc cảng biển loại I trở lên được xác định là đáp ứng khi trên địa giới hành chính của xã, phường, đặc khu có một trong các công trình được quy định.

Cụ thể, đó là cảng hàng không quốc tế hoặc cảng biển đặc biệt, cảng biển loại I theo danh mục phân loại cảng biển.

Quy định này xác định trực tiếp yêu cầu về công trình hạ tầng trên địa giới hành chính của đơn vị được xem xét công nhận. Theo đó, địa bàn phải có một trong 2 loại công trình nêu trên để đáp ứng tiêu chí.

Bên cạnh yêu cầu về hạ tầng hàng không, hàng hải, nghị định quy định tiêu chí về không gian tương đối độc lập, dễ kiểm soát, có quy mô dân số và diện tích tự nhiên lớn.

Tiêu chí này phải được đáp ứng đồng thời bằng các yêu cầu cụ thể. Thứ nhất, địa bàn phải có không gian tương đối độc lập, dễ kiểm soát theo quy định tại khoản 5 Điều 3 của Nghị định số 378/2026/NĐ-CP.

Thứ hai, quy mô dân số phải từ 50.000 người trở lên.

Thứ ba, diện tích tự nhiên phải từ 500km² trở lên.

Khác với tiêu chí về vị trí chiến lược và hạ tầng, nhóm tiêu chí này đặt ra các yêu cầu định lượng cụ thể về dân số và diện tích, bên cạnh yêu cầu về đặc điểm không gian.

Theo quy định, cả 3 yêu cầu phải được bảo đảm đồng thời. Điều đó có nghĩa là việc đáp ứng riêng lẻ yêu cầu về dân số hoặc diện tích chưa đủ để đáp ứng tiêu chí này; địa bàn còn phải có không gian tương đối độc lập, dễ kiểm soát theo quy định.

Các tiêu chí được quy định tại Điều 3 là những căn cứ để xem xét công nhận xã, phường, đặc khu là khu kinh tế đặc biệt. Việc xem xét phải bảo đảm đầy đủ các tiêu chí theo quy định của Luật Phát triển đô thị và được cụ thể hóa tại Nghị định số 378/2026/NĐ-CP.

*Quy định hồ sơ, trình tự đề nghị công nhận

Các tuyến giao thông kết nối Sân bay Long Thành đang được thành phố Đồng Nai phối hợp với các đơn vị, địa phương đầu tư xây dựng phục vụ khai thác khi sân bay đi vào hoạt động. Ảnh: Phạm Tùng

Không chỉ quy định các tiêu chí, Nghị định số 378/2026/NĐ-CP còn quy định trình tự, thủ tục đề nghị công nhận khu kinh tế đặc biệt.

Theo Điều 5, sau khi có ý kiến của cấp có thẩm quyền theo quy định tại khoản 2 Điều 43 Luật Phát triển đô thị, UBND cấp tỉnh trình HĐND cùng cấp thông qua đề án công nhận khu kinh tế đặc biệt.

Hồ sơ trình gồm nhiều tài liệu, trong đó có tờ trình của UBND cấp tỉnh về hồ sơ đề án theo Mẫu số 01 tại Phụ lục I ban hành kèm theo nghị định.

Hồ sơ cũng bao gồm dự thảo nghị quyết của HĐND cấp tỉnh thông qua đề án công nhận khu kinh tế đặc biệt.

Cùng với đó là dự thảo nghị quyết của Chính phủ công nhận khu kinh tế đặc biệt theo Mẫu số 03 tại Phụ lục I ban hành kèm theo nghị định.

Một thành phần khác của hồ sơ là văn bản đồng ý về chủ trương của cấp có thẩm quyền theo quy định tại khoản 2 Điều 43 Luật Phát triển đô thị.

Đặc biệt, hồ sơ phải có đề án công nhận khu kinh tế đặc biệt gồm: Cơ sở chính trị, căn cứ pháp lý, thực tiễn, sự cần thiết. Khái quát khu vực đề nghị công nhận là khu kinh tế đặc biệt: Vị trí địa lý, ranh giới, diện tích tự nhiên, quy mô dân số; đánh giá hiện trạng đơn vị hành chính về phát triển kinh tế - xã hội, kết cấu hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội, tài nguyên, môi trường, quốc phòng - an ninh và tổ chức bộ máy.

Sự phù hợp của việc công nhận khu kinh tế đặc biệt với chiến lược, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, quy hoạch cấp quốc gia, quy hoạch vùng, quy hoạch tỉnh và quy hoạch có liên quan.

Nội dung đánh giá, đáp ứng từng tiêu chí công nhận khu kinh tế đặc biệt.

Nội dung đánh giá tác động, định hướng phát triển của đơn vị hành chính sau khi được công nhận là khu kinh tế đặc biệt: Đánh giá tác động về kinh tế, xã hội, môi trường, quốc phòng - an ninh, đối ngoại, tổ chức bộ máy và tác động đối với các đơn vị hành chính liền kề, toàn tỉnh, thành phố; đánh giá tác động về ngân sách nhà nước, bao gồm: dự báo thu, chi ngân sách nhà nước trên địa bàn; các yếu tố làm tăng, giảm, dịch chuyển nguồn thu, trong đó có tác động của việc áp dụng cơ chế, chính sách đối với khu kinh tế đặc biệt theo quy định của Luật Phát triển đô thị; việc bảo đảm an ninh, an toàn tài chính quốc gia và vai trò chủ đạo của ngân sách trung ương theo quy định pháp luật về ngân sách nhà nước...

Hải Thanh