Bí thư chi bộ truyền thông chính sách trên không gian mạng

Từ một số kinh nghiệm của Trung Quốc, có thể gợi mở cách xây dựng bí thư chi bộ thành những “hạt nhân truyền thông chính sách” ở cộng đồng, đồng thời tạo cơ chế khuyến khích, tôn vinh những mô hình và sản phẩm truyền thông tốt để lan tỏa trong cả nước.

Khi không gian mạng trở thành một phần của đời sống cơ sở

Có một thay đổi rất lớn đang diễn ra trong đời sống truyền thông mà chúng ta cần nhìn nhận đầy đủ: không gian mạng không còn là một thế giới tách biệt với đời sống thực. Những câu chuyện về giá điện, bảo hiểm, học phí, đất đai, trật tự đô thị, an sinh xã hội, văn hóa ứng xử hay những thay đổi trong tổ chức bộ máy đều có thể trở thành chủ đề được bàn luận rất nhanh trong các nhóm Zalo, Facebook, TikTok, YouTube và nhiều nền tảng khác. Một thông tin đúng có thể đến với hàng nghìn người trong thời gian rất ngắn; nhưng một thông tin thiếu chính xác, bị cắt xén hoặc được diễn giải sai cũng có thể lan nhanh không kém.

Trong bối cảnh ấy, truyền thông chính sách không thể chỉ bắt đầu khi văn bản đã ban hành và cũng không thể kết thúc sau một hội nghị phổ biến. Quyết định 407/QĐ-TTg ngày 30-3-2022 của Thủ tướng Chính phủ về tổ chức truyền thông chính sách có tác động lớn đến xã hội đặt yêu cầu tạo tương tác đa chiều giữa người dân, tổ chức, doanh nghiệp với cơ quan xây dựng chính sách; Chỉ thị 07/CT-TTg ngày 21-3-2023 tiếp tục xác định truyền thông chính sách là một nhiệm vụ, một chức năng quan trọng của cơ quan hành chính nhà nước các cấp. Tinh thần chung ở đây rất rõ: truyền thông phải đi cùng quá trình hình thành, thực thi và điều chỉnh chính sách; phải giúp người dân hiểu đúng, đồng thời tạo ra những kênh để chính sách nghe được tiếng nói của cuộc sống.

Từ góc nhìn đó, chúng ta nên suy nghĩ sâu hơn về vai trò của bí thư chi bộ trong truyền thông chính sách. Bí thư chi bộ là người trực tiếp sinh hoạt với đảng viên, gần khu dân cư, gần cơ quan, đơn vị, gần những câu chuyện cụ thể của đời sống. Ở nhiều nơi, khi một chính sách mới xuất hiện, người dân không chỉ tìm câu trả lời từ báo chí hay cổng thông tin chính thức mà còn hỏi cán bộ tổ dân phố, trưởng thôn, đảng viên hoặc người mà họ tin cậy trong cộng đồng. Chính khoảng cách rất gần ấy tạo ra một lợi thế mà các kênh truyền thông quy mô lớn khó thay thế: khả năng giải thích một chính sách bằng ngôn ngữ của chính cộng đồng đó.

Vì vậy, “bí thư chi bộ truyền thông chính sách trên không gian mạng” không nên được hiểu là mỗi bí thư phải trở thành một người nổi tiếng trên mạng xã hội, càng không phải chạy theo lượt xem hay những xu hướng nhất thời. Điều cần thiết hơn là giúp người bí thư có thêm năng lực để trở thành một điểm kết nối tin cậy: biết lấy thông tin chính xác ở đâu, biết giải thích ngắn gọn, dễ hiểu; biết lắng nghe thắc mắc; biết phân biệt đâu là vấn đề có thể giải đáp ngay, đâu là vấn đề phải chuyển cho cơ quan chuyên môn; và biết phản hồi kết quả trở lại với người dân. Khi đó, truyền thông chính sách không chỉ là “nói cho dân nghe” mà trở thành một phần của quản trị cơ sở.

Kinh nghiệm Trung Quốc: Từ truyền đạt sang tương tác và phản hồi

Một số kinh nghiệm ở Trung Quốc cho thấy xu hướng đưa công tác tuyên truyền, giải thích chính sách xuống những “điểm chạm” nhỏ hơn, gần đời sống hơn và kết hợp chặt hơn giữa trực tiếp với trực tuyến. Điều đáng tham khảo không nằm ở việc sao chép một mô hình cụ thể, bởi mỗi quốc gia có điều kiện chính trị, xã hội và truyền thông khác nhau, mà ở cách họ tổ chức lại quá trình truyền đạt để người dân dễ tiếp nhận và có thể phản hồi.

Tại Diên Bình, thành phố Nam Bình, tỉnh Phúc Kiến, mô hình “lớp học Đảng trong sân nhỏ” được tổ chức trong những không gian nhỏ ở khu dân cư. Nội dung được lựa chọn theo nhu cầu của người dân, lấy những việc gần gũi để giải thích những vấn đề lớn, sử dụng kể chuyện, tương tác, biểu diễn và các hình thức dễ tiếp nhận. Đáng chú ý, mô hình kết hợp “lớp học tại sân nhỏ” với livestream trên WeChat, để người dân có thể tham gia trao đổi trực tuyến. Người dự còn có thể đánh giá nội dung, giúp hoạt động tuyên truyền được điều chỉnh tốt hơn. Những phản ánh từ cộng đồng được nối với hoạt động quản trị cơ sở, thay vì dừng lại ở một buổi nói chuyện.

Điều quan tâm ở đây là sự chuyển đổi vai trò của người truyền đạt. Thay vì chỉ đọc lại văn bản hoặc chuyển xuống nguyên vẹn những khái niệm từ cấp trên, người cán bộ cơ sở trở thành một người “phiên dịch chính sách”: chuyển ngôn ngữ quản lý thành ngôn ngữ đời sống, chuyển những quy định chung thành câu trả lời cho câu hỏi cụ thể của người dân. Không gian mạng làm cho quá trình này nhanh hơn, nhưng đồng thời cũng đòi hỏi trách nhiệm cao hơn vì một câu nói thiếu chính xác có thể được ghi lại, chia sẻ và nhân lên rất nhanh.

Kinh nghiệm đó cũng cho thấy một nguyên tắc quan trọng: truyền thông hiệu quả cần có vòng phản hồi. Một video hay một buổi livestream dù hấp dẫn đến đâu cũng chưa đủ nếu sau đó câu hỏi của người dân không được giải đáp, vấn đề thực tế không được chuyển đến nơi có trách nhiệm và kết quả không quay trở lại với cộng đồng. Vì thế, có thể hình dung một chu trình gồm: chính sách - giải thích - tương tác - tiếp nhận - xử lý - phản hồi. Khi vòng tròn ấy vận hành, truyền thông trở thành một công cụ tạo dựng niềm tin và nâng cao chất lượng quản trị, chứ không chỉ là hoạt động phổ biến thông tin.

Để mỗi bí thư chi bộ có thể trở thành một “điểm chạm niềm tin”

Từ thực tiễn Việt Nam và những kinh nghiệm tham khảo quốc tế, chúng ta có thể từng bước xây dựng năng lực truyền thông chính sách số cho đội ngũ bí thư chi bộ theo hướng thiết thực, không hành chính hóa và không tạo thêm những gánh nặng hình thức.

Trước hết, cần có một “bộ công cụ truyền thông chính sách” ngắn gọn, chuẩn xác và dễ sử dụng. Khi xuất hiện một chính sách mới tác động trực tiếp đến người dân, bên cạnh văn bản đầy đủ, cơ quan có trách nhiệm nên chuẩn bị bản tóm tắt một trang, nhóm câu hỏi thường gặp, infographic, video ngắn, những tình huống dễ hiểu sai và địa chỉ để kiểm chứng thông tin. Cấp có thẩm quyền chịu trách nhiệm về nội dung chuẩn; người ở cơ sở lựa chọn cách diễn đạt phù hợp với đặc điểm cộng đồng. Làm được như vậy sẽ giảm tình trạng mỗi nơi tự diễn giải một kiểu, đồng thời tạo điều kiện để cán bộ cơ sở phản ứng nhanh trước những thông tin sai lệch.

Thứ hai, cần coi kỹ năng truyền thông số là một phần của năng lực công tác cơ sở. Bí thư chi bộ không cần trở thành chuyên gia công nghệ, nhưng nên được trang bị những kỹ năng cơ bản: viết một thông tin ngắn rõ ràng, thực hiện một video vài phút, tổ chức một cuộc trao đổi trực tuyến, trả lời bình luận với thái độ chuẩn mực, nhận diện thông tin giả và biết xử lý khủng hoảng truyền thông nhỏ ở cộng đồng. Quan trọng hơn cả là kỹ năng lắng nghe và biết giới hạn của mình: không suy đoán khi chưa có thông tin, không tranh luận để thắng, không biến mạng xã hội thành nơi áp đặt ý kiến, mà coi đó là môi trường để giải thích, đối thoại và kết nối.

Thứ ba, nên tận dụng những không gian số cộng đồng đã tồn tại thay vì tạo thêm quá nhiều nền tảng mới. Tại Hà Nội, một nhóm Zalo của tổ dân phố, khu chung cư hay cộng đồng dân cư, nếu được quản trị đúng, hoàn toàn có thể trở thành một địa chỉ cung cấp thông tin chính thống, nhắc những thay đổi liên quan trực tiếp đến đời sống, giải đáp câu hỏi phổ biến và tiếp nhận phản ánh. Tinh thần ở đây không phải biến tất cả các nhóm cộng đồng thành “kênh tuyên truyền”, mà bảo đảm rằng khi người dân cần hiểu một chính sách, họ biết có thể tìm đến một nguồn tin cậy gần mình.

Thứ tư, phía sau người bí thư phải có một cơ chế hỗ trợ và chuyển tiếp thông tin rõ ràng. Không thể yêu cầu cán bộ cơ sở trả lời mọi lĩnh vực. Cần hình thành đầu mối chuyên môn để những câu hỏi khó được chuyển đúng nơi và có thời hạn phản hồi. Nếu một phản ánh liên quan đến hạ tầng, an sinh, môi trường hay thủ tục hành chính đã được tiếp nhận trên môi trường số, kết quả xử lý cũng nên được thông báo lại. Chính khả năng “nói đi đôi với giải quyết” mới tạo nên uy tín bền vững cho truyền thông chính sách.

Cùng với đó, có thể nghiên cứu một cơ chế khuyến khích mang tính tích cực và truyền cảm hứng: hằng năm tổ chức tôn vinh, trao thưởng cho những video, sản phẩm số và mô hình truyền thông chính sách tiêu biểu của bí thư chi bộ, chi bộ hoặc tổ chức cơ sở Đảng trong cả nước. Tiêu chí không nên đặt nặng số lượt xem, mà chú trọng độ chính xác của thông tin, khả năng diễn đạt dễ hiểu, tính sáng tạo, mức độ tương tác lành mạnh, hiệu quả giải quyết vấn đề và khả năng nhân rộng. Những sản phẩm tốt có thể được tập hợp thành một thư viện số dùng chung, để một bí thư ở Hà Nội có thể học một cách làm hay từ Đà Nẵng, Cần Thơ hay một xã miền núi, và ngược lại. Một giải thưởng nếu được tổ chức thực chất sẽ không chỉ là sự ghi nhận; nó có thể tạo nên một phong trào học hỏi về cách làm truyền thông chính sách mới, phát hiện những cán bộ có năng lực truyền thông tốt và truyền cảm hứng cho hàng nghìn bí thư chi bộ khác.

Với Hà Nội, nơi mật độ dân cư cao, mức độ tiếp cận công nghệ cao và đời sống đô thị tạo ra rất nhiều vấn đề cần tương tác nhanh giữa chính quyền với người dân, cách làm này càng có ý nghĩa. Có thể bắt đầu từ những mô hình thí điểm ở khu dân cư, chung cư, cơ quan, trường học; lựa chọn một số chủ đề chính sách gần dân; đánh giá bằng phản hồi thực tế thay vì bằng số lượng tin, bài. Những mô hình hiệu quả sau đó mới được chuẩn hóa và nhân rộng.

Trong thời đại số, khoảng cách giữa chính sách với người dân không còn chỉ được đo bằng khoảng cách địa lý. Nó được đo bằng tốc độ thông tin, khả năng giải thích và mức độ tin cậy. Chúng ta đã có hệ thống báo chí, truyền thông chính thống và các kênh của cơ quan nhà nước; điều cần bổ sung là một mạng lưới những “điểm chạm niềm tin” ở ngay trong cộng đồng. Bí thư chi bộ có thể là một trong những điểm chạm quan trọng ấy.

Khi người bí thư không chỉ truyền đạt nghị quyết trong cuộc họp mà còn biết hiện diện đúng lúc trên không gian mạng; không chỉ nói mà còn lắng nghe; không chỉ giải thích mà còn kết nối để vấn đề được xử lý; và khi những cách làm tốt được ghi nhận, tôn vinh, chia sẻ để người khác cùng học hỏi, chúng ta sẽ có thêm một phương thức đưa chính sách gần hơn với cuộc sống. Đó cũng là cách để công tác Đảng ở cơ sở thích ứng với môi trường truyền thông mới: ở đâu có đời sống của nhân dân, ở đó cần có sự hiện diện trách nhiệm, chuẩn xác và đáng tin cậy của người cán bộ, đảng viên.