Trưng mua tài sản trong tình huống khẩn cấp: Cấp xã cần được chủ động quyết định
Phát biểu thảo luận, đại biểu Quốc hội tỉnh Lai Châu Hoàng Quốc Khánh cơ bản thống nhất với nhiều nội dung dự kiến giải trình, tiếp thu của cơ quan soạn thảo. Tuy nhiên, để các quy định của Luật thực sự khả thi khi triển khai, đại biểu đề nghị tiếp tục hoàn thiện hai nội dung liên quan trực tiếp đến trách nhiệm của chính quyền cơ sở: thẩm quyền quyết định trưng mua tài sản và cơ chế bảo đảm kinh phí thanh toán.
Phân quyền rõ ràng, bảo đảm tính chủ động và trách nhiệm của chính quyền cơ sở
Góp ý về điểm c khoản 1 Điều 17 của dự thảo Luật, đại biểu Hoàng Quốc Khánh tán thành việc giao Chủ tịch UBND cấp xã thẩm quyền quyết định trưng mua tài sản thuộc địa bàn quản lý để phục vụ trực tiếp công tác phòng, chống thiên tai, dịch bệnh, cứu hộ, cứu nạn. Đây là quy định phù hợp với yêu cầu phân cấp, phân quyền trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp.
Tuy nhiên, đại biểu cho rằng việc gắn thẩm quyền này với điều kiện “mà cấp trung ương, cấp tỉnh không trực tiếp tiếp cận hoặc chưa trực tiếp tiếp cận được địa bàn” là chưa rõ ràng, có thể gây lúng túng khi áp dụng.
Theo đại biểu, dự thảo chưa xác định cụ thể thế nào là đã tiếp cận hoặc chưa tiếp cận địa bàn, cơ quan nào có thẩm quyền xác định và dựa trên căn cứ nào. Trong trường hợp thiên tai khiến giao thông bị chia cắt nhưng thông tin liên lạc vẫn thông suốt, cấp tỉnh vẫn có thể chỉ đạo từ xa, vậy có được coi là đã tiếp cận địa bàn hay không? Nếu không làm rõ, chính quyền cấp xã sẽ khó xác định thời điểm được thực hiện thẩm quyền, trong khi việc huy động tài sản để ứng phó với tình huống khẩn cấp đòi hỏi phải kịp thời.
Từ góc độ tổ chức thực hiện, đại biểu nhấn mạnh, trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp, chính quyền cấp xã là lực lượng trực tiếp quản lý địa bàn, gần dân, sát dân và thường có mặt đầu tiên khi xảy ra thiên tai, dịch bệnh, cứu hộ, cứu nạn. Việc giao thẩm quyền trưng mua tài sản cần bảo đảm để cấp xã có thể chủ động xử lý tình huống, thay vì phải chờ xác định một điều kiện chưa được quy định rõ ràng.
Đặc biệt, đại biểu liên hệ với phương châm “4 tại chỗ”, gồm chỉ huy tại chỗ, lực lượng tại chỗ, phương tiện, vật tư tại chỗ và hậu cần tại chỗ. Để phương châm này phát huy hiệu quả, người đứng đầu chính quyền cơ sở phải có đủ thẩm quyền huy động nguồn lực khi thật sự cần thiết.
“Đã phân quyền cho Chủ tịch UBND cấp xã thì cần phân quyền thực chất, gắn quyền hạn với trách nhiệm” - đại biểu Hoàng Quốc Khánh nhấn mạnh
Làm rõ thêm tính khả thi của kiến nghị, đại biểu dẫn quy định tại Điều 16 của dự thảo Luật, theo đó tài sản thuộc đối tượng trưng mua được giới hạn ở các loại vật tư tiêu hao như thuốc, vắc xin, vật tư y tế, lương thực, thực phẩm, công cụ, dụng cụ, xăng dầu, nhiên liệu và các vật tư khác.
Đại biểu cho rằng, trong thực tế, khi xảy ra thiên tai, dịch bệnh, người dân đã sẵn sàng chia sẻ những vật tư thiết yếu để hỗ trợ các hộ bị thiệt hại hoặc có nguy cơ bị thiệt hại. Vì vậy, việc giao Chủ tịch UBND cấp xã chủ động quyết định trưng mua những tài sản cần thiết bằng nguồn kinh phí theo quy định là có cơ sở thực hiện.
Mặt khác, trao quyền chủ động không đồng nghĩa với buông lỏng quản lý. Dự thảo Luật đã có các quy định về điều kiện trưng mua, xử lý quyết định trái pháp luật, công khai, giải trình, giám sát và xử lý vi phạm. Đây là những cơ chế để kiểm soát việc thực hiện thẩm quyền, gắn trách nhiệm của người quyết định với yêu cầu tuân thủ pháp luật.
Trên cơ sở đó, đại biểu Hoàng Quốc Khánh đề nghị cơ quan soạn thảo nghiên cứu bỏ cụm từ “mà cấp trung ương, cấp tỉnh không trực tiếp tiếp cận hoặc chưa trực tiếp tiếp cận được địa bàn” tại điểm c khoản 1 Điều 17; giao Chủ tịch UBND cấp xã chủ động quyết định trưng mua tài sản thuộc địa bàn quản lý khi thật sự cần thiết để phục vụ trực tiếp công tác phòng, chống thiên tai, dịch bệnh, cứu hộ, cứu nạn và chịu trách nhiệm trước pháp luật về quyết định của mình.
Bảo đảm nguồn kinh phí để quy định về thanh toán có thể thực hiện
Bên cạnh việc hoàn thiện thẩm quyền quyết định trưng mua tài sản, đại biểu Hoàng Quốc Khánh cũng quan tâm đến khả năng thực hiện nghĩa vụ thanh toán, nhất là đối với chính quyền cấp xã.
Góp ý Điều 20 của dự thảo Luật, đại biểu tán thành việc rút ngắn thời hạn thanh toán tiền trưng mua tài sản xuống còn 20 ngày và quy định trách nhiệm bồi thường khi chậm thanh toán. Theo đại biểu, đây là những quy định cần thiết nhằm bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người có tài sản bị trưng mua.
Tuy nhiên, đại biểu lưu ý, quy định về thời hạn thanh toán chỉ thực sự khả thi khi đi kèm cơ chế bảo đảm nguồn kinh phí. Trong trường hợp xảy ra thiên tai lớn, ngân sách cấp xã, đặc biệt là các xã miền núi, có thể không đủ khả năng vừa đáp ứng yêu cầu ứng phó, khắc phục hậu quả, vừa thanh toán tiền trưng mua tài sản trong thời hạn luật định.
Nếu việc thanh toán phụ thuộc vào nguồn hỗ trợ từ ngân sách cấp trên nhưng chưa có cơ chế cấp kinh phí kịp thời, chính quyền cấp xã có thể rơi vào tình huống phải chịu trách nhiệm về việc chậm thanh toán dù nguyên nhân xuất phát từ việc chưa được bố trí đủ nguồn lực.
Từ thực tế đó, đại biểu đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo nghiên cứu bổ sung cơ chế hỗ trợ, cấp kinh phí kịp thời từ ngân sách cấp trên trong trường hợp ngân sách cấp xã không đủ khả năng thanh toán; đồng thời quy định rõ trách nhiệm của từng cấp trong việc bảo đảm kinh phí trưng mua tài sản.
Kiến nghị này hướng tới việc giải quyết đồng thời hai yêu cầu: bảo đảm người có tài sản bị trưng mua được thanh toán đầy đủ, đúng thời hạn và tạo điều kiện để chính quyền cấp xã thực hiện đúng trách nhiệm được pháp luật giao.
Qua hai nhóm vấn đề góp ý, đại biểu Hoàng Quốc Khánh nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm sự thống nhất giữa thẩm quyền, trách nhiệm và nguồn lực thực hiện. Việc hoàn thiện các quy định về trưng mua tài sản không chỉ cần trao quyền chủ động cho chính quyền cơ sở trong những tình huống cấp thiết mà còn phải có cơ chế tài chính phù hợp, bảo đảm các quyết định được triển khai kịp thời, đúng pháp luật và không ảnh hưởng đến quyền lợi chính đáng của người dân.
