Nhà nước cần ưu tiên đầu tư, hỗ trợ các chương trình đào tạo nhân lực khoa học công nghệ chất lượng cao

Cổng Thông tin điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam đã có cuộc trò chuyện với PGS.TS Nguyễn Phú Khánh - Phó Tổng Giám đốc Đại học Phenikaa xung quanh vấn đề đào tạo nhân lực cho phát triển công nghệ chiến lược tại Việt Nam.

PV: Thưa ông, Việt Nam đang dồn lực cho nhóm sản phẩm công nghệ chiến lược như AI, chip, robot, UAV, 5G và blockchain… Dưới góc nhìn của nhà giáo dục, ông đánh giá đâu là những yêu cầu cấp thiết đặt ra đối với công tác đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao trong các lĩnh vực công nghệ chiến lược tại các cơ sở giáo dục đại học hiện nay?

PGS.TS Nguyễn Phú Khánh: Chúng ta thấy một điều rất rõ là từ năm 2025, Đảng đã ban hành nhiều Nghị quyết chiến lược quan trọng. Ngoài Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, Nghị quyết số 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân và Nghị quyết số 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục cũng nhằm thúc đẩy phát triển khoa học, công nghệ tại Việt Nam. Đứng từ góc nhìn của trường đại học đào tạo nguồn nhân lực cho doanh nghiệp thì chúng tôi thấy cần tập trung một số điểm chính sau:

Trước hết, để phát triển và đưa đất nước vượt qua bẫy thu nhập trung bình thấp, hướng tới mục tiêu trở thành nước phát triển, thu nhập cao vào năm 2045, thì Chính phủ cần chú trọng xây dựng đội ngũ nhân lực chất lượng cao thực sự thiện chiến và giàu kinh nghiệm từ thực tế. Tôi thấy yếu tố cốt lõi không chỉ nằm ở việc đào tạo ứng dụng mà trước hết phải bắt đầu từ đào tạo nền tảng nghiên cứu cơ bản. Trong bối cảnh các công nghệ mới, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo đang phát triển với tốc độ rất nhanh, nếu thiếu một nền tảng khoa học cơ bản vững chắc thì chắc chắn công nghệ lõi chúng ta không theo kịp. Vì vậy, điều đầu tiên tôi mong muốn là các trường đại học cùng với Nhà nước, cùng với xã hội khuyến khích học sinh, sinh viên có năng lực theo đuổi nghiên cứu khoa học cơ bản như Toán học, Vật lý, Hóa học, Sinh học; học sinh, sinh viên mạnh dạn, quyết tâm theo đuổi con đường khó này, vì đây chính là nền tảng căn cốt để hình thành nguồn nhân lực chất lượng cao.

Điểm thứ hai tôi muốn nói đến là xu hướng đào tạo liên ngành cho sinh viên. Trước đây, việc đào tạo còn mang tính tách biệt, sinh viên khối ngành sức khỏe ít tiếp cận công nghệ thông tin, hay sinh viên các ngành kỹ thuật lại rất yếu ngoại ngữ. Tuy nhiên, trong bối cảnh hội nhập hiện nay, yêu cầu về tính liên ngành càng ngày càng rõ, từ khối sức khỏe, nhân văn đến ngôn ngữ, báo chí hay du lịch... tất cả đều cần một nền tảng công nghệ cơ bản. Vì vậy, tôi cho rằng đào tạo liên ngành giữ vai trò hết sức quan trọng. Tôi mong muốn các trường đại học nói chung, Đại học Phenikaa nói riêng cần chú trọng trang bị cho sinh viên hành trang toàn diện, giúp các em tự tin học tập, làm việc và thích ứng tốt với môi trường phát triển không ngừng của xã hội.

Điểm thứ ba tôi muốn nhấn mạnh đến sự gắn kết giữa Nhà trường với Doanh nghiệp. Xét cho cùng, để phát triển bền vững, từ các doanh nghiệp nhỏ đến tập đoàn toàn cầu đều mong muốn tìm kiếm nguồn nhân lực chất lượng cao phù hợp. Trong bối cảnh hiện nay, tốc độ thay đổi diễn rất nhanh, việc cập nhật chương trình không còn theo chu kỳ vài năm nữa, thậm chí tính hằng năm. Hết năm là chúng tôi có tổ hợp chuyên môn để chia sẻ những kinh nghiệm, xu thế hiện nay. Qua đó, nhà trường có điều kiện nhìn nhận, đánh giá lại công tác đào tạo của mình, kịp thời điều chỉnh nội dung, phương pháp giảng dạy theo hướng gắn với thực tiễn, đáp ứng tốt hơn yêu cầu của thị trường lao động.  Quan hệ giữa doanh nghiệp và nhà trường là mối quan hệ cộng hưởng. Như hôm nay, Đại học Phenikaa tổ chức ngày hội việc làm với sự tham gia của 73 doanh nghiệp, tập đoàn lớn trong nước và 5 quốc gia, qua đó thấy được vai trò kết nối và phát triển mạng lưới doanh nghiệp có ý nghĩa hết sức quan trọng, góp phần hỗ trợ mạnh mẽ cho quá trình đào tạo, mở rộng cơ hội cho sinh viên và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực.

PV: Rõ ràng chúng ta không thể dùng phương pháp cũ để đào tạo nhân lực cho công nghệ tương lai. Với định hướng trở thành đại học đổi mới sáng tạo, Đại học Phenikaa đang triển khai những mô hình đào tạo gắn với nghiên cứu khoa học như thế nào để phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao cho các nhóm công nghệ chiến lược, thưa ông?

PGS.TS Nguyễn Phú Khánh: Đúng là Đại học Phenikaa muốn trở thành một đại học đổi mới sáng tạo. Thứ nhất, chúng tôi xác định tầm nhìn đào tạo những sinh viên chất lượng cao sau khi tốt nghiệp. Tuy nhiên, khái niệm “chất lượng cao” không chỉ được đo bằng điểm số đầu vào hay đầu ra, mà chúng tôi quan tâm đến thực lực, khả năng của sinh viên ra trường, bao gồm nền tảng kiến thức cơ bản, chuyên môn vững vàng và hệ thống kỹ năng toàn diện. Từ quan điểm đó, Đại học Phenikaa tiếp cận người học không chỉ từ thời điểm các em bước chân vào giảng đường, mà quan tâm, đồng hành với các em ngay từ bậc phổ thông. 

Thứ hai, đối với sinh viên đại học, chúng tôi đặt ra triết lý "đào tạo gắn với trải nghiệm thực tiễn". Theo đó, tất cả các ngành học tại Đại học Phenikaa được thiết kế có tối thiểu từ 30–50% thời lượng học tập trải nghiệm thông qua các đề án thực tập, dự án hợp tác với doanh nghiệp, các chương trình thực tập tại doanh nghiệp, các công ty trong hệ sinh thái và mạng lưới đối tác của Phenikaa. Đồng thời, các đề án liên ngành cũng được triển khai nhằm khuyến khích sự phối hợp giữa sinh viên các lĩnh vực khác nhau. Thông qua những hoạt động này, sinh viên không chỉ được rèn luyện tư duy sáng tạo mà còn phát triển kỹ năng làm việc nhóm, trao đổi và hợp tác đa lĩnh vực. Đây chính là nền tảng quan trọng để sinh viên tự tin hội nhập và đáp ứng tốt yêu cầu của thị trường lao động sau khi tốt nghiệp.

Thứ ba là hệ sinh thái Phenikaa. Chúng tôi có cả tập đoàn, nhà máy hóa chất, nhà máy các sản phẩm y dược, bệnh viện, có công ty Hitech, công ty chuyển đổi số, những trung tâm đào tạo theo nhu cầu xã hội. Tại đây, chúng tôi có khoảng 400-500 vị trí việc làm dành cho sinh viên, tạo thu nhập không quá lớn, nhưng là sự động viên, khuyến khích để sinh viên thấy rằng có sự đồng hành rất lớn của Trường. Có thể nói, chúng tôi đào tạo sinh viên gắn với thực tiễn, trải nghiệm để giúp sinh viên đáp ứng yêu cầu của doanh nghiệp.

PV: Trong chiến lược phát triển nguồn nhân lực cho nhóm công nghệ chiến lược quốc gia, vai trò của hệ sinh thái đại học – viện nghiên cứu – doanh nghiệp cần được phát huy như thế nào, thưa ông?

PGS.TS Nguyễn Phú Khánh: Có thể khái quát, mô hình hệ sinh thái gồm đại học – viện nghiên cứu – doanh nghiệp có vai trò hỗ trợ chặt chẽ lẫn nhau trong đào tạo. Hiện nay, bên cạnh việc sinh viên tham gia thực tập tại doanh nghiệp, chúng tôi đặc biệt chú trọng xây dựng hệ sinh thái nghiên cứu trong nhà trường. Hệ sinh thái này bao gồm các phòng thí nghiệm thuộc Đại học Phenikaa, các trung tâm nghiên cứu thuộc tập đoàn Phenikaa, đầu tư cho các nhóm nghiên cứu mạnh, các nhóm nghiên cứu tiềm năng. Đồng thời, trường cũng xây dựng cơ chế hỗ trợ rõ ràng cho hoạt động nghiên cứu: từ kinh phí, điều kiện làm việc đến các vị trí như trợ giảng, nghiên cứu viên… với những tiêu chuẩn cụ thể. Nhờ đó, sinh viên và các nhà khoa học có thêm động lực phát triển, gắn bó lâu dài với hoạt động nghiên cứu và đổi mới sáng tạo.

Việc gắn kết chặt chẽ hệ sinh thái đại học – viện nghiên cứu – doanh nghiệp đã và đang tạo ra những tác động tích cực đối với chất lượng đào tạo. Quan trọng hơn, hệ sinh thái này tạo ra một “bệ phóng” vững chắc, giúp sinh viên được học tập, nghiên cứu, làm việc ngay trong môi trường thực tiễn, từ đó hình thành nguồn nhân lực chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu phát triển khoa học – công nghệ và nhu cầu của xã hội trong tương lai.

PV: Thưa ông, trong bối cảnh Chính phủ đã xác định 11 nhóm công nghệ chiến lược để ưu tiên phát triển, dưới góc nhìn của một chuyên gia đào tạo và nghiên cứu, ông đánh giá như thế nào về mức độ bao quát và tính tương thích của danh mục này đối với mục tiêu bứt phá kinh tế – xã hội của Việt Nam trong giai đoạn tới?

PGS.TS Nguyễn Phú Khánh: Tôi nghĩ rằng, 11 nhóm công nghệ chiến lược mà Chính phủ công bố đã được nghiên cứu rất kỹ, là nhóm công nghệ tiên tiến trên thế giới. Từ các nhóm công nghệ chiến lược này, chúng tôi chọn ra 5 nhóm công nghệ chiến lược cho mình, tập trung nguồn lực để nghiên cứu, đào tạo như nhóm công nghệ vật liệu mới; công nghệ bán dẫn; vận hành robot, hệ thống tự động hóa; nhóm công nghệ vi sinh; nhóm công nghệ nghiên cứu về năng lượng. Việc làm chủ các công nghệ lõi trong lĩnh vực năng lượng sẽ tạo nền tảng quan trọng giúp Việt Nam khai thác và sử dụng hiệu quả hơn các nguồn tài nguyên sẵn có. Khi đó, chúng ta sẽ từng bước giảm phụ thuộc vào việc xuất khẩu tài nguyên thô rồi nhập khẩu sản phẩm đã qua chế biến, qua đó nâng cao giá trị gia tăng trong nước. Có thể trong tương lai gần, Việt Nam hoàn toàn làm chủ được công nghệ này. 

Hiện nay, Việt Nam có 12 đại học đào tạo liên ngành, đa lĩnh vực. Hôm trao Quyết định thành lập Đại học Phenikaa, việc Thủ tướng Chính phủ đến dự đã truyền cảm hứng tới các thầy cô giáo, các nhà khoa học, các cán bộ, sinh viên nhà trường. Mặc dù là trường đại học tư, nhưng Đại học Phenikaa là một trong các trường đại học nhận được nhiều đề tài nghiên cứu khoa học cơ bản do Nhà nước đầu tư. Trung bình hằng năm, Trường thực hiện khoảng 30 đề tài cấp nhà nước. Qua đây, chúng ta thấy rằng Nhà nước có sự bình đẳng, hỗ trợ cho đơn vị nào sẵn sàng thử nghiệm cái mới. Do vậy, nếu bám sát các chiến lược phát triển của đất nước, các cơ sở đào tạo sẽ được ưu tiên đầu tư, cấp học bổng và hưởng các chính sách hỗ trợ trong đào tạo.

Cuối cùng, theo tôi, Chính phủ cần tập trung nguồn lực để đầu tư phát triển 11 nhóm công nghệ chiến lược. Nhưng bên cạnh đó, ở góc độ kinh tế, cũng cần có sự phân bổ hợp lý cho các lĩnh vực khoa học và công nghệ khác, nhằm bảo đảm tính linh hoạt trước tốc độ biến đổi nhanh chóng của công nghệ hiện nay.

PV: Mới đây, Tổng Bí thư Tô Lâm đã nhấn mạnh: Coi công nghệ chiến lược là trụ cột tạo đột phá tăng trưởng, là thước đo năng lực làm chủ công nghệ và khẳng định tầm vóc, trí tuệ của con người Việt Nam. Vậy theo ông, để hình thành đội ngũ nhân lực có khả năng làm chủ công nghệ lõi và tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu, Việt Nam cần có những chính sách hoặc cơ chế đột phá gì trong đào tạo và thu hút nhân tài?

PGS.TS Nguyễn Phú Khánh: Hiện nay, Đảng và Nhà nước ta đã đưa ra nhiều quyết sách nhằm phát triển khoa học, công nghệ, đặc biệt là Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị, điều đó đã khuyến khích, tạo động lực cho đội ngũ nhà giáo, các nhà khoa học. Mặc dù rất nhiều chính sách đã mở, nhưng theo tôi vẫn cần hoàn thiện thêm. Chẳng hạn nói đến rủi ro trong nghiên cứu khoa học, chúng ta đều thấy rằng trước đây, khi triển khai các đề tài nghiên cứu sử dụng kinh phí nhà nước, nhiều giảng viên, nhà khoa học thấp thỏm lo lắng về khả năng hoàn thành các chỉ tiêu đã đề ra. Nhưng hiện nay, Chính phủ đã có cách tiếp cận cởi mở hơn khi thừa nhận nghiên cứu khoa học luôn tiềm ẩn rủi ro. Có những đề tài có thể không đạt được mục tiêu ban đầu, nhưng nếu được thực hiện nghiêm túc, minh bạch, đàng hoàng thì vẫn được ghi nhận. Việc nhìn nhận đúng bản chất rủi ro trong nghiên cứu đã góp phần tạo hành lang thuận lợi, khuyến khích các nhà khoa học mạnh dạn đổi mới, dấn thân vào những hướng nghiên cứu mới. Bởi lẽ, nếu luôn e ngại rủi ro thì rất khó có thể tạo ra những đột phá thực sự trong khoa học và công nghệ.

Thứ hai, muốn đổi mới sáng tạo thì phải tạo ra được những sản phẩm mới, mà sản phẩm mới thì phải trải qua quy trình thử nghiệm đặc biệt. Chính phủ đã ban hành cơ chế tạo điều kiện cho đổi mới sáng tạo, đặc biệt thông qua việc thiết lập các “hành lang thử nghiệm” (sandbox). Theo đó, những sản phẩm, công nghệ mới được phép triển khai thí điểm trong phạm vi nhất định, dưới sự giám sát chặt chẽ, nhằm vừa kiểm soát rủi ro vừa mở rộng cơ hội thử nghiệm. Trước đây, việc đưa các sản phẩm mới như xe tự chế hay robot vào thực tế gặp rất nhiều rào cản do chưa có khung pháp lý phù hợp, dễ dẫn đến vi phạm quy định nếu triển khai trong môi trường công cộng. Tuy nhiên, với cơ chế mới, Nhà nước đã cho phép thử nghiệm tại các khu vực riêng biệt, có điều kiện bảo đảm an ninh, an toàn cho người dân. Điều này không chỉ tháo gỡ điểm nghẽn về pháp lý mà còn tạo động lực để các nhà khoa học, doanh nghiệp mạnh dạn phát triển và ứng dụng công nghệ mới.

Thứ ba, Nhà nước cần có cơ chế, chính sách hỗ trợ các cơ sở đào tạo mở những ngành mũi nhọn. Khi mở các ngành đào tạo mới, Nhà nước cần có cơ chế tạo điều kiện để các trường đại học có cơ hội chứng minh năng lực, từ đó được phép triển khai những lĩnh vực đào tạo phù hợp với định hướng phát triển. Đồng thời, Nhà nước cũng đồng hành cùng các cơ sở giáo dục thông qua việc ưu tiên đầu tư, hỗ trợ có trọng điểm đối với những trường có tiềm năng nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và phát triển các chương trình đào tạo chất lượng cao.

PV: Xin trân trọng cảm ơn PGS.TS Nguyễn Phú Khánh!