Cánh chim hạc về với mây trời

Những ngày này, nhiều người nhắc đến ông như một nhà tâm lý học hàng đầu, một nhà khoa học giáo dục lớn, một nguyên Bộ trưởng Bộ Giáo dục hay một nhà lãnh đạo từng giữ nhiều trọng trách của Đảng và Nhà nước. 

Còn tôi, mỗi khi nhớ đến Giáo sư, điều hiện lên đầu tiên lại không phải những học hàm, học vị hay chức vụ ấy. Tôi nhớ đến chiếc bàn làm việc của ông. Trên chiếc bàn ấy luôn có những chồng sách, những tập tài liệu và những trang bản thảo còn viết dở. Ở tuổi ngoài tám mươi, khi sức khỏe đã yếu đi nhiều, ông vẫn đọc, vẫn viết và vẫn đau đáu với giáo dục như một người nghiên cứu trẻ đang bắt đầu công việc của mình. 

Tôi may mắn được gặp và làm việc với Giáo sư từ năm 2018 đến năm 2023. Khi ấy sức khỏe của ông đã yếu đi nhiều nhưng vẫn vô cùng mẫn tiệp. Mỗi lần đến nhà, tôi đều được nghe ông kể chuyện về cuộc đời, về Liên Xô, về những người thầy, những đồng nghiệp, về nền giáo dục Việt Nam và những điều ông vẫn còn đau đáu. Trên bàn làm việc của ông lúc nào cũng có sách và bản thảo. Ở tuổi ngoài tám mươi, ông vẫn đọc, vẫn viết, vẫn suy nghĩ. Đối với ông, làm khoa học không chỉ là nghề nghiệp mà là lẽ sống.

Năm 1955, Phạm Minh Hạc được Đảng và Nhà nước cử sang Liên Xô học tập. Sau một năm học tiếng Nga và gần hai năm theo học Khoa Giáo dục học tại Trường Đại học Sư phạm Lê-nin, ông được Đại sứ quán Việt Nam thông báo chuyển sang học ngành Tâm lý học tại Trường Đại học Tổng hợp Moskva mang tên M.V. Lômônôxốp. Sau này ông nhớ lại: “Tôi mừng quá, chưa bao giờ mừng như vậy”, bởi được học ở Lômônôxốp là ước mơ từ lâu của mình.

Được phân vào Bộ môn Tâm lý học thuộc Khoa Triết học, ông miệt mài học tập những môn học khó như giải phẫu não người, sinh lý thần kinh. Luôn nghĩ đến những người cùng trang lứa đang chiến đấu ở quê hương, ông tự nhủ mình phải học thật giỏi để xứng đáng. Để có thêm thời gian học tập, giờ nghỉ trưa ông không ngủ trên giường có chăn ấm nệm êm mà ghép những chiếc ghế sắt thành giường tạm. Ông lý giải rằng ghế sắt cứng và lạnh sẽ không ngủ say, nhờ vậy không lỡ mất thời gian học. Năm 1962, ông tốt nghiệp với tất cả các môn đều đạt điểm tuyệt đối (điểm 5).

Trở về nước, ông công tác tại Tổ Tâm lý - Giáo dục học, sau đó về Viện Khoa học Giáo dục, tham gia giảng dạy, nghiên cứu, biên soạn giáo trình và xây dựng nền móng cho ngành Tâm lý học Việt Nam. Ngày 4 tháng 9 năm 1963, ông được kết nạp Đảng, điều mà ông coi là “chính thức hóa sự công nhận của xã hội”.

Cuối những năm 60 của thế kỷ XX, ông được cử trở lại Liên Xô làm nghiên cứu sinh và bảo vệ thành công luận án Phó Tiến sĩ (nay là tiến sĩ) năm 1971. Trở về nước một thời gian ngắn, năm 1972 ông tiếp tục được cử sang Liên Xô làm Tiến sĩ (nay là Tiến sĩ khoa học). Sang Moskva đúng thời điểm Hà Nội bị ném bom ác liệt, ông lao vào nghiên cứu với đề tài so sánh tâm lý học Liên Xô và tâm lý học Mỹ. Hằng ngày ông làm việc tại Thư viện Lê-nin, gần như không có ngày nghỉ. Đọc tài liệu với cường độ quá cao suốt gần hai tháng, đôi mắt của ông dần trở nên cứng đờ, không còn có thể chuyển động để đọc sách. Các bác sĩ Liên Xô kết luận nguyên nhân là do mắt phải làm việc liên tục trong thời gian dài và yêu cầu ông phải dừng việc đọc tài liệu. Đối với người làm nghiên cứu, đang giữa chặng đường làm luận án, đó là một thử thách vô cùng lớn. Ông từng tự hỏi: "Phải làm sao đây? Bối cảnh không cho phép tôi dừng lại. Bỏ học cũng có nghĩa là không hoàn thành nhiệm vụ mà Đảng và Nhà nước giao phó."

Theo hướng dẫn của bác sĩ, ông kiên trì tập luyện cho đôi mắt bằng một phương pháp rất đặc biệt: viết những chữ cái thật lớn phủ kín cả một mảng tường rồi để mắt di chuyển theo từng nét chữ; khi mắt khá dần thì thu nhỏ kích thước chữ xuống từng chút một. Sau đúng một tháng bền bỉ luyện tập, đôi mắt của ông đã có thể hoạt động trở lại. Ngay khi sức khỏe cho phép, ông lại trở về Thư viện Lê-nin, tiếp tục những ngày miệt mài đọc sách và hoàn thành luận án của mình. Cuối năm 1975 - đầu năm 1976 ông hoàn thành luận án; năm 1977 bảo vệ thành công Tiến sĩ và trở về nước.

Sau đó, ông lần lượt đảm nhiệm các cương vị Trưởng ban Tâm lý học, Thư ký khoa học, Phó Viện trưởng, Viện trưởng Viện Khoa học Giáo dục; được phong học hàm Giáo sư năm 1984; giữ chức Thứ trưởng Bộ Giáo dục kiêm Viện trưởng Viện Khoa học Giáo dục năm 1985; được Quốc hội phê chuẩn giữ chức Bộ trưởng Bộ Giáo dục ngày 17 tháng 2 năm 1987.

Bây giờ, mỗi lần nhớ về Giáo sư, tôi vẫn nghĩ đến căn phòng làm việc ấy. Chiếc bàn vẫn đầy sách. Những tập bản thảo vẫn còn đang viết dở. Không ai nghĩ đó sẽ là những trang cuối cùng. Có lẽ sẽ không còn ai ngồi ở đó để viết tiếp những trang bản thảo còn bỏ ngỏ.

Nhưng rồi tôi lại nghĩ khác. Những trang viết ấy chưa bao giờ dừng lại. Chúng đang tiếp tục trong những lớp học, trong những viện nghiên cứu, trong những người học trò, trong những người làm giáo dục, và trong tất cả những ai vẫn tin rằng tri thức là con đường bền vững nhất để phụng sự Tổ quốc.

Giáo sư Phạm Minh Hạc đã khép lại hành trình của một đời người, nhưng người thầy ấy chưa bao giờ rời khỏi cuộc đời. Ông vẫn hiện diện trong từng trang sách, từng công trình khoa học, trong những thế hệ học trò đã trưởng thành và trong tinh thần học tập suốt đời mà ông dành cả cuộc đời để vun đắp. 

Và có lẽ, ở đâu đó trên chiếc bàn làm việc vẫn còn những trang bản thảo chưa kịp viết hết. Nhưng cuộc đời của một người thầy như ông vốn chưa bao giờ được đo bằng số trang bản thảo đã viết, mà bằng những thế hệ đã được ông truyền cảm hứng để tiếp tục đọc, tiếp tục học và tiếp tục cống hiến.

Xin kính cẩn tiễn biệt GS.TSKH.NGND Phạm Minh Hạc. Lễ viếng Giáo sư được tổ chức từ 7 giờ 30 phút ngày 05 tháng 8 năm 2026 tại Nhà tang lễ Quốc gia, số 5 Trần Thánh Tông, quận Hai Bà Trưng, Hà Nội; lễ truy điệu và đưa tang vào hồi 9 giờ 30 phút cùng ngày.

Ghi chú: Các lời kể, phát biểu và trích dẫn của cố GS.TSKH. NGND Phạm Minh Hạc trong bài viết được trích từ cuốn Phạm Minh Hạc - Một cuộc đời vài mẩu chuyện (Nxb Giáo dục Việt Nam, 2021) và từ các cuộc trò chuyện trực tiếp giữa tác giả với Giáo sư trong giai đoạn 2018-2023.