Người bảo tồn tri thức dân gian chữ Tày cổ

Anh Sa Văn Cam bến bỉ lưu giữ văn hóa chữ viết của dân tộc Tày.

Truyền nhân chữ Tày cổ

Cộng đồng dân tộc Tày sinh sống tập trung ở các xã vùng cao thuộc huyện Đà Bắc cũ, chiếm tỷ lệ hơn 70% tổng dân số. Nhiều di sản văn hóa vật thể, phi vật thể còn được lưu giữ trong Nhân dân. Đối với tri thức dân gian chữ Tày cổ có nguy cơ mai một, số người nắm giữ di sản này hiện chỉ còn đếm trên đầu ngón tay.

Cách đây nửa năm, cụ Sa Văn Mắn (sinh năm 1924) – người được xem là “pho sử sống” lưu truyền văn hóa chữ viết của cộng đồng người Tày vùng cao Đà Bắc “về trời”. Trong số 9 người con mà cụ sinh ra, chỉ có duy nhất anh Sa Văn Cam học, hiểu và đam mê với chữ Tày cổ.

Anh Cam bộc bạch: Năm lên 11, 12 tuổi, thấy tôi thích học, cụ ông có dạy cho chút ít chữ Tày cổ nhưng tôi lại sao nhãng ngay sau đó. Chỉ đến năm 2012, khi được cử tham gia lớp đào tạo tiếng Thái cải tiến, tôi mới thực sự chú tâm theo học. Cũng nhờ việc học tiếng Thái, tôi có thêm động lực, nhiệt huyết bảo tồn chữ Tày cổ của dân tộc mình.

Những quyển sách cổ - tri thức dân gian của người Tày Đà Bắc đang được anh Sa Văn Cam lưu giữ và sưu tầm.

Theo chia sẻ của anh Sa Văn Cam, chữ Thái và chữ Tày có nhiều điểm giống nhau (nguồn gốc, hệ ngôn ngữ, cấu trúc) nhưng khác nhau ở hình thái chữ, phương ngữ và sự phát triển. Chữ Tày cổ ít được biết đến hơn và hiện đang đối diện với thực trạng mai một. Đó cũng chính là lý do anh quyết tâm và bền bỉ học chữ từ ông cụ thân sinh, tiếp nối tâm nguyện không để chữ viết của người Tày bị thất truyền.

Lan tỏa tình yêu chữ viết dân tộc

Nhiều năm miệt mài học chữ Tày cổ dưới sự chỉ dạy của cụ ông Sa Văn Mắn, anh Cam không những nắm bắt, nằm lòng chữ viết Tày cổ mà còn xem được hệ thống lịch của người Tày để biết ngày, giờ tốt, xấu theo can chi, phong thủy ngũ hành. Sau này, anh vận dụng những điều được trao truyền trong cuộc sống, đồng thời dạy lại cho những người muốn học chữ Tày để bản thân họ có thể tự xem.

Những năm gần đây, Đảng, Nhà nước quan tâm đến công tác bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa các dân tộc thiểu số. Ý thức được vai trò, tầm quan trọng của người nắm giữ di sản, anh Cam tích cực truyền dạy chữ Tày cổ cho những ai yêu thích và mong muốn góp phần bảo tồn tri thức dân gian.

Khởi đầu từ năm 2015 – 2017, Viện Ngôn ngữ học đã phối hợp với địa phương tổ chức lớp học chữ Tày cổ. Anh Cam được mời với vai trò người thầy giảng dạy. Các lớp học thu hút khá đông học viên, chủ yếu là ở độ tuổi trung niên trở lên, có một số ít là thanh niên. Nhiều người đã ở vào tuổi xưa nay hiếm vẫn hăng hái tham gia học chữ.

Từ năm 2021 đến nay, anh Cam đã truyền dạy cho khoảng 200 người biết chữ Tày. Anh trở thành người thầy mang tâm huyết truyền dạy chữ Tày cổ đến cộng đồng các xã vùng cao Đà Bắc. Một số lớp học do anh tự mở tại nhà, duy trì từ 3 – 4 tháng/lớp. Trong số những học viên được anh Cam đánh giá cao về khả năng lĩnh hội có các ông Hà Văn Phời, Hà Văn Mai - xã Tân Pheo; ông Sa Văn Bằng - xã Đức Nhàn. Đặc biệt, ông Hà Văn Phời là một trong những nghệ nhân tiêu biểu truyền lửa văn hóa dân tộc Tày. Ngoài khả năng chế tác và sử dụng sáo ôi, gìn giữ khắp Tày, ông Phời nắm bắt nhanh, am hiểu khá sâu về bộ chữ Tày cổ.

Anh Sa Văn Cam là người đầu tiên viết thư pháp bằng chữ Tày cổ.

Ngoài những sách lưu giữ qua nhiều đời trước, anh Cam tự sưu tầm được hàng chục quyển sách cổ, chủ yếu là sách mo, khắp, sách xem ngày giờ. Một vài quyển sách quý không sưu tầm được, anh xin phép gia chủ chụp lại, nhân bản và dành thời gian nghiên cứu, tìm hiểu. Anh còn là người đầu tiên sáng chế viết thư pháp bằng chữ Tày cổ. Những câu nói, thành ngữ của người xưa được anh đưa vào thư pháp càng thêm lan tỏa giá trị văn hóa chữ Tày.

Tâm huyết và đam mê với tri thức dân gian của anh Sa Văn Cam được ghi nhận, biểu dương và là một trong những điển hình tiên tiến cấp tỉnh năm 2024 với mô hình “Bảo tồn và phát huy bản sắc văn hoá chữ Tày cổ”. Hiện nay, anh Cam đang tiếp tục sưu tầm, nghiên cứu và thực hiện công việc truyền dạy tri thức dân gian chữ Tày cổ cho người dân. Anh còn quy tụ được những người có kiến thức, am hiểu về ngôn ngữ cùng trao đổi, đàm đạo làm sáng tỏ và phong phú thêm vốn tri thức dân gian chữ viết của dân tộc Tày.