Tạo điều kiện tôn vinh những công trình khoa học có giá trị thực tiễn

Một công trình khoa học có thể được hình thành qua nhiều năm nghiên cứu, thử nghiệm và ứng dụng. Để những đóng góp ấy được ghi nhận đầy đủ, cơ chế xét thưởng cần có tiêu chí rõ ràng, phản ánh được giá trị khoa học, tính sáng tạo và tác động đối với kinh tế, xã hội. Nghị định số 18/2024/NĐ-CP quy định cụ thể điều kiện, tiêu chuẩn xét tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh và Giải thưởng Nhà nước về khoa học và công nghệ, tạo cơ sở cho tác giả chuẩn bị hồ sơ và các hội đồng tổ chức đánh giá.

Gắn việc xét thưởng với hiệu quả ứng dụng

Một điểm đáng chú ý là điều kiện về thời gian công bố hoặc ứng dụng công trình. Công trình phải được công bố hoặc ứng dụng trong thực tiễn ít nhất 3 năm; riêng công trình được ứng dụng đổi mới sáng tạo có hiệu quả, thời gian tối thiểu là 1 năm, tính đến thời điểm nộp hồ sơ đề nghị xét tặng.

Việc xác định thời gian riêng đối với công trình ứng dụng đổi mới sáng tạo có hiệu quả tạo điều kiện để kết quả nghiên cứu được xem xét sớm hơn khi đã chứng minh giá trị trong thực tiễn. Đồng thời, yêu cầu về hiệu quả ứng dụng đặt ra trách nhiệm cung cấp căn cứ rõ ràng trong hồ sơ xét thưởng.

Giá trị thực tiễn của công trình cũng trở thành nội dung được trao đổi trong quá trình hướng dẫn xét tặng. Tại các hội thảo triển khai đợt xét tặng lần thứ 7, những vấn đề về thuyết minh hiệu quả ứng dụng, thương mại hóa kết quả, quyền tác giả và chuyển giao công nghệ được đưa ra thảo luận trực tiếp. Đây là các nội dung có ý nghĩa đối với việc làm rõ đóng góp của công trình sau khi kết quả nghiên cứu được đưa vào sản xuất và đời sống.

Đánh giá phù hợp với đặc thù công trình

Hoạt động khoa học và công nghệ tạo ra nhiều dạng kết quả, từ tri thức mới đến công nghệ, sản phẩm và giải pháp ứng dụng. Nghị định số 18/2024/NĐ-CP xác định tiêu chuẩn riêng cho ba loại hình: Nghiên cứu khoa học, nghiên cứu phát triển công nghệ và ứng dụng công nghệ.

Các tiêu chuẩn bao quát cả giá trị khoa học và những đóng góp như nâng cao năng suất, cải thiện phương thức sản xuất, bảo vệ môi trường, phục vụ giáo dục, hoạch định chính sách và nâng cao chất lượng đời sống.

Cách phân định này giúp việc đánh giá bám sát bản chất của công trình:

Với nghiên cứu khoa học, đóng góp có thể nằm ở phát hiện và nhận thức mới.

Với nghiên cứu phát triển công nghệ, giá trị có thể thể hiện ở khả năng giải quyết vấn đề kỹ thuật, tạo sản phẩm hoặc nâng cao năng lực cạnh tranh.

Với ứng dụng công nghệ, kết quả cần được thể hiện qua hiệu quả triển khai. Nhờ đó, tác giả có cơ sở lựa chọn và trình bày những minh chứng phù hợp với công trình của mình.

Hỗ trợ hồ sơ để phản ánh đầy đủ giá trị nghiên cứu

Chất lượng công trình và khả năng hoàn thiện hồ sơ là hai yếu tố cùng ảnh hưởng đến quá trình tiếp cận giải thưởng. Thực tế tại một số đơn vị nghiên cứu, doanh nghiệp cho thấy việc chuẩn bị hồ sơ còn gặp khó khăn do thiếu thông tin, thiếu nhân sự chuyên trách hoặc vướng mắc về bản quyền, chuyển giao công nghệ.

Trong quá trình triển khai đợt xét tặng lần thứ 7, các hội thảo tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh đã dành thời gian hướng dẫn tiêu chí, chia sẻ kinh nghiệm lập hồ sơ và giải đáp những vấn đề cụ thể. Việc phối hợp giữa các đơn vị cũng được đặt ra nhằm xử lý sớm, thống nhất các vướng mắc.

Hướng dẫn cụ thể giúp tác giả xác định đúng tài liệu cần cung cấp, làm rõ đóng góp của từng thành viên và trình bày hiệu quả công trình bằng những căn cứ có thể kiểm chứng. Đây là điều kiện thiết thực để hạn chế thiếu sót về thủ tục, đồng thời hỗ trợ các hội đồng có đủ thông tin phục vụ đánh giá.

Tạo thuận lợi đi cùng yêu cầu minh bạch

Việc đăng ký đề nghị xét tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh, Giải thưởng Nhà nước về khoa học và công nghệ được thực hiện trên cơ sở tự nguyện. Mỗi công trình chỉ được đề nghị xét tặng một giải thưởng trong một đợt xét tặng. Công trình đã được tặng một trong hai giải thưởng không được tiếp tục đề nghị xét tặng giải thưởng còn lại.

Đối với công trình có nội dung liên quan đến bí mật nhà nước, việc xét tặng áp dụng quy trình, thủ tục của nghị định và tuân thủ pháp luật về bảo vệ bí mật nhà nước. Những nguyên tắc này xác định rõ phạm vi xét thưởng và yêu cầu xử lý thông tin đối với từng nhóm công trình.

Trong bối cảnh chính sách phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo tiếp tục được hoàn thiện, việc tôn vinh những đóng góp xuất sắc có thêm nền tảng thuận lợi. Nghị quyết số 57-NQ/TW và Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025 tạo hành lang thúc đẩy nghiên cứu, chuyển giao, ứng dụng kết quả, qua đó góp phần hình thành những công trình có chất lượng để xem xét, ghi nhận.

Hiệu quả của cơ chế xét thưởng được thể hiện ở khả năng phát hiện công trình có giá trị, hỗ trợ tác giả phản ánh đầy đủ kết quả và bảo đảm đánh giá khách quan. Khi những điều kiện này được thực hiện đồng bộ, giải thưởng sẽ góp phần khích lệ đội ngũ nhà khoa học tiếp tục nghiên cứu, giải quyết các vấn đề của thực tiễn và đóng góp cho sự phát triển đất nước.