Chủ tịch Quốc hội yêu cầu siết hậu kiểm khi sửa Luật Bảo vệ môi trường

Sáng 24/10, thảo luận tại Tổ 2 về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đề nghị tiếp tục hoàn thiện dự thảo theo hướng cải cách mạnh mẽ thủ tục hành chính, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền nhưng phải bảo đảm hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước.

Theo Chủ tịch Quốc hội, việc sửa luật cần quán triệt tinh thần cắt giảm thủ tục nhưng không cắt giảm trách nhiệm; nới lỏng tiền kiểm phải đi đôi với tăng cường hậu kiểm thực chất. Phân cấp quản lý cũng phải gắn với trách nhiệm cụ thể, tránh tình trạng phân tán trách nhiệm hoặc để xảy ra khoảng trống trong quản lý môi trường.

Mục tiêu cuối cùng không chỉ là tạo thuận lợi cho hoạt động đầu tư, sản xuất, kinh doanh mà còn phải bảo vệ sức khỏe, cải thiện chất lượng cuộc sống của người dân. Phát triển kinh tế không thể đánh đổi bằng môi trường sống bị ô nhiễm.

Không đơn giản hóa những yếu tố liên quan đến sức khỏe người dân

Đề cập đến quy định về đánh giá tác động môi trường, Chủ tịch Quốc hội cho rằng cần tiếp tục rà soát các tiêu chí xác định đối tượng phải thực hiện đánh giá tác động môi trường (ĐTM) bảo đảm rõ ràng, minh bạch và có khả năng định lượng.

Hiện nay, nhiều tiêu chí quan trọng vẫn chủ yếu được giao Chính phủ quy định, trong khi một số nội dung còn mang tính định tính, chưa xác định rõ mức độ và phạm vi tác động đến môi trường.

Đáng chú ý, Chủ tịch Quốc hội bày tỏ băn khoăn về việc lược bỏ các yếu tố như khu dân cư tập trung, nguồn nước cấp sinh hoạt khỏi nhóm yếu tố nhạy cảm về môi trường.

“Những vấn đề liên quan trực tiếp đến sức khỏe, đời sống của người dân thì không thể đơn giản hóa một cách quá mức”, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh.

Theo ông, những bất cập về môi trường không phải vấn đề xa vời mà đang hiện diện trong đời sống hằng ngày, từ ô nhiễm tại các khu dân cư, rác thải sinh hoạt, chất thải bệnh viện đến ô nhiễm nguồn nước và chất lượng không khí tại các đô thị lớn.

Vì vậy, việc sửa đổi luật phải hướng đến giải quyết những vấn đề từ thực tế, lấy sức khỏe và chất lượng sống của người dân làm mục tiêu xuyên suốt.

Liên quan đến việc công bố chỉ số chất lượng không khí tại Hà Nội, TP.HCM và các đô thị lớn, Chủ tịch Quốc hội đặt vấn đề về độ chính xác của thiết bị quan trắc, phương pháp đo lường và đánh giá. Dữ liệu môi trường phải chính xác, tin cậy, minh bạch để người dân có thể yên tâm với thông tin được công bố.

Giảm tiền kiểm phải đi đôi với hậu kiểm thực chất

Đối với đề xuất miễn đánh giá tác động môi trường cho các dự án thứ cấp trong khu công nghiệp, cụm công nghiệp, Chủ tịch Quốc hội cho rằng chỉ nên áp dụng khi hệ thống hạ tầng xử lý môi trường đã được đầu tư đồng bộ, đáp ứng đầy đủ yêu cầu kỹ thuật.

Đồng thời, cần loại trừ những dự án có nguy cơ phát thải lớn, phát sinh chất thải nguy hại hoặc sử dụng phế liệu nhập khẩu.

Chủ tịch Quốc hội đề nghị các cơ quan chức năng tăng cường kiểm tra thực tế công tác xử lý môi trường tại khu công nghiệp, cụm công nghiệp và làng nghề, nhất là khi các quy định mới có hiệu lực.

Thực tế, trong quá trình thu hút đầu tư, các địa phương đều mong muốn có thêm nhà máy, xí nghiệp và dự án để thúc đẩy tăng trưởng, tạo việc làm, tăng nguồn thu ngân sách. Tuy nhiên, nếu chỉ quan tâm đến quy mô dự án, vốn đầu tư và hiệu quả kinh tế trước mắt mà xem nhẹ yêu cầu bảo vệ môi trường, hậu quả có thể kéo dài nhiều năm.

Chủ tịch Quốc hội lưu ý, có những dự án đã hoàn thành xây dựng, đi vào hoạt động nhưng công trình xử lý nước thải, chất thải và các điều kiện bảo vệ môi trường vẫn chưa được bảo đảm đầy đủ.

Đối với các nhà máy nhiệt điện than, việc kiểm soát công nghệ sản xuất, xử lý tro, xỉ, bụi và các chất thải phát sinh cần được xem xét chặt chẽ từ giai đoạn đầu tư, xây dựng đến quá trình vận hành.

Theo Chủ tịch Quốc hội, cải cách thủ tục hành chính là yêu cầu cần thiết, nhưng khi một thủ tục được cắt giảm, phải xác định rõ trách nhiệm quản lý được chuyển giao cho cơ quan nào, ai chịu trách nhiệm kiểm tra, giám sát và xử lý những vấn đề phát sinh.

Nếu giảm tiền kiểm trong khi năng lực hậu kiểm không đáp ứng yêu cầu, hiệu quả quản lý nhà nước về môi trường sẽ khó được bảo đảm.

Ô nhiễm không dừng lại ở địa giới hành chính

Một trong những vấn đề được Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh là trách nhiệm quản lý môi trường phải gắn với cơ chế phối hợp giữa các địa phương.

Ô nhiễm môi trường không dừng lại ở địa giới hành chính. Vì vậy, việc phân cấp cần đi đôi với cơ chế điều phối liên vùng, liên địa phương, đồng thời xác định rõ trách nhiệm của từng cơ quan, đơn vị.

Dẫn thực tế tình trạng ô nhiễm kéo dài tại sông Nhuệ và hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải, Chủ tịch Quốc hội cho rằng cần khắc phục tình trạng trách nhiệm quản lý chưa được phân định rõ ràng, khiến nhiều cơ quan cùng có trách nhiệm nhưng thiếu đầu mối chịu trách nhiệm chính.

Ông đề xuất gắn trách nhiệm của người đứng đầu với các chỉ tiêu chất lượng môi trường có thể đo lường và được công khai định kỳ.

“Không nên quy định trách nhiệm chung chung, nhưng cũng không được để xảy ra khoảng trống trách nhiệm trong quản lý môi trường”, Chủ tịch Quốc hội nêu quan điểm.

Đối với các dự án có tác động môi trường liên tỉnh, cơ quan soạn thảo cần quy định rõ cơ quan có thẩm quyền quyết định cuối cùng trong trường hợp các địa phương không thống nhất được phương án xử lý. Đây là yêu cầu cần được tính toán ngay trong quá trình xây dựng chính sách để tránh chồng chéo, đùn đẩy hoặc bỏ trống trách nhiệm.

Chủ tịch Quốc hội cũng lưu ý việc tăng cường phân cấp cho địa phương phải đi kèm với việc đánh giá năng lực tổ chức thực hiện, nhất là ở cấp tỉnh, cấp xã, nơi đội ngũ cán bộ làm công tác môi trường còn mỏng, nhiều trường hợp phải kiêm nhiệm.

Bên cạnh đó, thông tin về việc cắt giảm 90% thủ tục hoặc đối tượng thực hiện thủ tục cần được làm rõ về cơ sở tính toán, trong bối cảnh các danh mục cụ thể còn được quy định trong những nghị định chưa ban hành. Các chỉ tiêu cắt giảm phải có căn cứ khoa học, thực tiễn và khả năng kiểm chứng, tránh đưa ra con số chưa phản ánh đầy đủ tác động thực tế của chính sách.

Bảo đảm nguồn lực, minh bạch dữ liệu môi trường

Về nguồn lực cho công tác bảo vệ môi trường, Chủ tịch Quốc hội cho biết trong quá trình thảo luận có ý kiến đề nghị luật hóa mức chi tối thiểu 2% tổng chi ngân sách nhà nước cho sự nghiệp bảo vệ môi trường. Tuy nhiên, cũng có ý kiến lo ngại quy định mức chi cố định có thể ảnh hưởng đến nguyên tắc cân đối ngân sách.

Chủ tịch Quốc hội đề nghị cơ quan soạn thảo nghiên cứu kỹ các ý kiến, đối chiếu với chủ trương, kết luận của Trung ương để lựa chọn phương án phù hợp.

Trường hợp không quy định mức chi tối thiểu trong luật, cần làm rõ cơ chế bảo đảm nguồn lực thực hiện. “Môi trường không thể chỉ được chi ngân sách còn dư”, ông nhấn mạnh.

Theo Chủ tịch Quốc hội, bảo vệ môi trường là nhiệm vụ quan trọng, liên quan trực tiếp đến sức khỏe nhân dân, chất lượng cuộc sống và sự phát triển bền vững của đất nước. Do đó, cần có cơ chế bảo đảm nguồn lực ổn định, phù hợp, đồng thời nâng cao hiệu quả quản lý và sử dụng ngân sách.

Cùng với nguồn lực, quản trị môi trường bằng dữ liệu cũng là yêu cầu cần được quan tâm. Dữ liệu phải chính xác, đầy đủ và đáng tin cậy mới có thể phục vụ hiệu quả công tác quản lý.

Đối với quy định về kiểm kê khí nhà kính, Chủ tịch Quốc hội đề nghị đánh giá đầy đủ năng lực thực hiện của doanh nghiệp và năng lực thẩm định của các cơ quan, tổ chức liên quan, tránh đặt ra những yêu cầu vượt quá điều kiện thực tế.

Về trao đổi tín chỉ carbon quốc tế, cần làm rõ thẩm quyền quyết định tỷ lệ tín chỉ carbon được giữ lại để phục vụ mục tiêu đóng góp do quốc gia tự quyết định. Đồng thời, phải bảo đảm quyền và lợi ích chính đáng của người dân, đặc biệt là những người trực tiếp tham gia quản lý, bảo vệ và phát triển rừng, khi tín chỉ carbon được giao dịch trên thị trường quốc tế.

Công tác tuyên truyền, phổ biến cũng cần được tăng cường để người dân và doanh nghiệp hiểu rõ hơn về tín chỉ carbon, quyền lợi và trách nhiệm của các chủ thể tham gia.

Bắt đầu từ từng khu dân cư

Bên cạnh những vấn đề về thể chế, nguồn lực và trách nhiệm quản lý, Chủ tịch Quốc hội cho rằng việc cải thiện môi trường sống cần bắt đầu từ những việc cụ thể tại mỗi địa phương, từng hộ gia đình và từng khu dân cư.

Nếu các xã, phường trên cả nước đều quan tâm xây dựng môi trường sáng, xanh, sạch, đẹp, chất lượng môi trường sống sẽ được cải thiện đáng kể. Muốn vậy, cần đề cao trách nhiệm của mỗi người dân, đồng thời phát huy vai trò nêu gương của các cơ quan nhà nước, trường học, bệnh viện và các đơn vị công cộng.

Giữ gìn vệ sinh môi trường, xây dựng cảnh quan sạch đẹp không chỉ nâng cao chất lượng cuộc sống mà còn tạo điều kiện phát triển du lịch, quảng bá hình ảnh đất nước.

Nhấn mạnh yêu cầu xuyên suốt của việc sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cho rằng cải cách thủ tục hành chính phải đi đôi với xác định rõ trách nhiệm quản lý, giám sát và xử lý vi phạm; phân cấp phải gắn với trách nhiệm và kiểm soát quyền lực.

Việc sửa đổi luật cần thực sự tạo chuyển biến trong công tác quản lý, bảo vệ môi trường, khắc phục những bất cập kéo dài, nâng cao trách nhiệm của các cấp, các ngành, địa phương và doanh nghiệp.

Mục tiêu cuối cùng là bảo vệ sức khỏe nhân dân, cải thiện chất lượng môi trường sống và bảo đảm phát triển bền vững, thay vì chỉ hướng đến tăng trưởng kinh tế trước mắt.