Dự án Luật trưng mua, trưng dụng tài sản: Bảo đảm huy động kịp thời, đúng thẩm quyền, bảo vệ lợi ích hợp pháp của nhân dân

Sáng 23/10, tại Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn trình bày Tờ trình dự án Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản (sửa đổi). Dự thảo Luật được xây dựng nhằm hoàn thiện cơ sở pháp lý về trưng mua, trưng dụng tài sản, bảo đảm huy động tài sản kịp thời, đúng thẩm quyền, đồng thời bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức và cá nhân.

Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn trình bày tờ trình. Ảnh: Đức Thanh

Hoàn thiện cơ sở pháp lý, mở rộng phạm vi tài sản trưng dụng

Trình bày Tờ trình dự án Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản (sửa đổi), Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết, Luật Trưng thu, trưng mua tài sản năm 2008 đã tạo cơ sở pháp lý cho việc huy động tài sản trong trường hợp cần thiết. Tuy nhiên, sau gần 18 năm thực tiễn thi hành và hệ thống pháp luật có nhiều thay đổi, Hiến pháp 2013 bổ sung các trường hợp trưng thu, trưng dụng và nguyên tắc bồi thường theo giá thị trường. Trong khi đó, pháp luật hiện hành chưa bao quát đầy đủ các loại tài sản mới, nhất là tài sản số, hạ tầng số và chưa đáp ứng đầy đủ các tình huống xử lý khẩn cấp, phân cấp phân quyền trong điều kiện tổ chức chính quyền địa phương hai cấp. Vì vậy, việc sửa đổi Luật là cần thiết nhằm đảm bảo huy động tài sản kịp thời, đúng thẩm quyền, đồng thời bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức và cá nhân.

Dự thảo Luật gồm 4 chương, 32 điều, xây dựng theo hướng tạo cơ sở pháp lý để Nhà nước huy động tài sản khi thực sự cần thiết, đồng thời tăng cường kiểm soát quyền lực, công khai, minh bạch và đảm bảo bồi thường thỏa đáng.

Về trường hợp và điều kiện trưng mua, trưng dụng, dự thảo quy định cụ thể các trường hợp như chiến tranh, tình trạng khẩn cấp, nguy cơ đe dọa an ninh quốc gia, tình trạng khẩn cấp phòng chống khủng bố, thảm họa thiên tai, dịch bệnh và các trường hợp khác theo luật định có liên quan. Việc trưng mua, trưng dụng chỉ được thực hiện khi thực sự cần thiết và các biện pháp huy động khác không đáp ứng được yêu cầu, tránh áp dụng tùy tiện đối với tài sản của tổ chức và cá nhân.

Về loại tài sản trưng mua, dự thảo thu hẹp phạm vi trưng mua, tập trung vào những tài sản cần thiết phải chuyển quyền sở hữu cho Nhà nước như thuốc, vắc-xin, vật tư y tế, lương thực, thực phẩm, xăng dầu, hóa chất, nguyên nhiên vật liệu và vật liệu tiêu hao khác; không áp dụng trưng mua đối với tài sản thuộc dự trữ quốc gia và tài sản công. Ngược lại, phạm vi trưng dụng được mở rộng, bổ sung vật nuôi, khu vực biển được xác lập hợp pháp, hạ tầng viễn thông, thông tin, điện lực, hạ tầng số, tài sản số và các công trình kết cấu hạ tầng khác đáp ứng yêu cầu thực tiễn. Riêng việc trưng dụng đất và khu vực biển phục vụ hoạt động đến biển trong quy hoạch đã được phê duyệt thực hiện theo quy định của pháp luật.

Về thẩm quyền và thủ tục, dự thảo đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với trách nhiệm người đứng đầu. Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã được quyết định trưng mua, trưng dụng phục vụ trực tiếp công tác phòng, chống thiên tai, dịch bệnh, cứu hộ, cứu nạn trên địa bàn khi cấp trung ương, cấp tỉnh chưa thể tiếp cận, với những giới hạn cụ thể về địa bàn và loại tài sản. Người có thẩm quyền được phân công cấp phó ký thay theo quy định nhưng không được ủy quyền tiếp. Người phát hành Quyết định phải chủ động hủy bỏ khi không còn căn cứ và chịu trách nhiệm về quyết định của mình. Các quy định chi tiết về trình tự, thủ tục giao cho Chính phủ quy định nhằm đảm bảo tính linh hoạt và kịp thời.

Về giá trưng mua và bồi thường, dự thảo quy định giá trưng mua phải phù hợp với giá thị trường, áp dụng phương pháp định giá phù hợp với đặc điểm tài sản và thông tin có được tại thời điểm định giá. Thời hạn thanh toán tiền trưng mua được rút gọn từ 45 ngày xuống còn 30 ngày đối với trường hợp chiến tranh, tình trạng khẩn cấp về quốc phòng, an ninh và từ 30 ngày xuống 20 ngày đối với các trường hợp còn lại. Trường hợp chậm thanh toán, khoản tiền trả thêm được tính theo mức tiền chậm nộp quy định của pháp luật về quản lý thuế.

Bên cạnh đó, dự thảo bổ sung cơ chế báo cáo, công khai thông tin, giám sát và giải trình đối với hoạt động trưng mua, trưng dụng, qua đó phát huy vai trò giám sát của cơ quan dân cử, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và nhân dân.

Đối với người thực thi công vụ, dự thảo quy định trường hợp người có thẩm quyền thực hiện đúng căn cứ, đúng thẩm quyền, dựa trên thông tin khách quan và không có động cơ vụ lợi thì được xem xét miễn, giảm trách nhiệm theo quy định của pháp luật. Quy định này không làm ảnh hưởng đến quyền được bồi thường của người có tài sản.

Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội Phan Chí Hiếu trình bày báo cáo thẩm tra. Ảnh: TTXVN

Ủy ban Pháp luật và Tư pháp đề nghị tiếp tục hoàn thiện các quy định

Trình bày tóm tắt Báo cáo thẩm tra, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Phan Chí Hiếu cho biết, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp và các cơ quan tham gia thẩm tra thống nhất về sự cần thiết sửa đổi toàn diện Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản.

Ủy ban đánh giá dự thảo Luật phù hợp với chủ trương, đường lối của Đảng, bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp và cơ bản bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật. Hồ sơ, trình tự, thủ tục xây dựng dự án Luật được thực hiện theo quy định của Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật, đủ điều kiện trình Quốc hội.

Để bảo đảm tính minh bạch và thể chế hóa Nghị quyết số 66 và Kết luận số 09 của Bộ Chính trị, Ủy ban đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo quy định trực tiếp trong Luật các nguyên tắc, điều kiện, phạm vi, giới hạn trưng mua, trưng dụng; thẩm quyền, quyền và nghĩa vụ của người có tài sản và nguyên tắc bồi thường. Các nghị định của Chính phủ chỉ nên quy định chi tiết về trình tự, thủ tục và tổ chức thực hiện. Đồng thời, tiếp tục rà soát dự thảo với Bộ luật Dân sự và các dự án luật có liên quan để bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật.

Về Điều 4 quy định áp dụng pháp luật, Ủy ban thống nhất với việc làm rõ mối quan hệ giữa Luật này và các luật khác. Tuy nhiên, đề nghị xác định rõ những nội dung ưu tiên áp dụng Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản, gồm: điều kiện trưng mua, trưng dụng; hình thức, hiệu lực của quyết định; xác định giá, thanh toán; hoàn trả tài sản trưng dụng; bồi thường và quyền của người có tài sản. Đối với các trường hợp đặc thù về quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, tình trạng khẩn cấp, thiên tai, các luật khác được áp dụng theo quy định. Trường hợp quy định của luật khác bảo đảm tốt hơn quyền, lợi ích của người có tài sản thì áp dụng quy định đó.

Về Điều 5, một số thành viên Ủy ban đồng tình với việc cho phép xem xét miễn, giảm trách nhiệm đối với người ra quyết định và người trực tiếp thực hiện trong tình huống khẩn cấp, nhằm bảo vệ cán bộ thực thi nhiệm vụ, tương tự quy định tại khoản 1 Điều 24 Luật Giám định tư pháp năm 2025. Tuy nhiên, cũng có ý kiến cho rằng nếu người thực hiện đúng pháp luật, không vụ lợi thì không phát sinh trách nhiệm phải miễn, giảm; do đó cần tiếp tục cân nhắc việc quy định nội dung này trong Luật.

Về Điều 9 quy định hủy bỏ quyết định trưng mua, trưng dụng, khoản 1 hiện quy định 3 trường hợp hủy bỏ và đều do người đã ra quyết định thực hiện. Ủy ban đề nghị tiếp tục rà soát, bổ sung trường hợp người có thẩm quyền khác được đình chỉ, hủy bỏ quyết định; đồng thời dẫn chiếu các quy định của pháp luật về tổ chức Chính phủ, tổ chức chính quyền địa phương đối với việc xử lý quyết định trái pháp luật.

Về Điều 30 quy định người được huy động, khoản 3 quy định cơ quan, tổ chức quản lý người được huy động không được chấm dứt hợp đồng lao động trong thời gian huy động. Ủy ban đề nghị chỉnh sửa để bảo đảm người được huy động không bị chấm dứt hợp đồng hoặc chịu bất lợi do thực hiện quyết định huy động, tránh cách hiểu rằng mọi trường hợp chấm dứt hợp đồng vì các lý do khác theo pháp luật lao động đều bị hạn chế.

HD