Đổi mới phương thức quản lý Hải quan trong kỷ nguyên thương mại điện tử

Trong bối cảnh thương mại điện tử xuyên biên giới phát triển nhanh, tạo ra những thay đổi sâu sắc đối với hoạt động xuất nhập khẩu, Đảng ủy Cục Hải quan chỉ đạo quyết liệt đổi mới phương thức quản lý theo hướng hiện đại, lấy dữ liệu làm nền tảng, tăng cường tự động hóa và quản lý rủi ro. Mô hình quản lý hàng hóa thương mại điện tử xuyên biên giới được định hình theo hướng kết nối dữ liệu giữa các chủ thể, ứng dụng công nghệ và trí tuệ nhân tạo (AI), hướng tới xây dựng Hải quan số, Hải quan thông minh.

Hoạt động nghiệp vụ tại Hải quan cửa khẩu cảng Hòn Gai, Chi cục Hải quan khu vực VIII.

Hình thành phương thức quản lý mới

Mô hình được xây dựng trong bối cảnh thương mại điện tử phát triển nhanh, kéo theo yêu cầu đổi mới phương thức quản lý đối với dòng hàng có số lượng giao dịch lớn, giá trị từng đơn hàng thấp và tốc độ lưu chuyển cao.

Quy mô giao dịch ngày càng lớn cũng đặt ra những yêu cầu mới đối với quản lý Hải quan. Đặc thù của thương mại điện tử là số lượng đơn hàng lớn, giá trị từng đơn hàng thấp, tốc độ giao dịch và vận chuyển nhanh. Cùng với đó là nguy cơ hàng giả, hàng kém chất lượng, vi phạm sở hữu trí tuệ và thất thu thuế từ các lô hàng giá trị thấp. Trong khi đó, việc quản lý hàng thương mại điện tử về cơ bản vẫn sử dụng các quy trình tương tự thương mại truyền thống.

Từ thực tế này, mô hình đặt dữ liệu giao dịch ở vị trí trung tâm của hoạt động quản lý. Thông tin về người mua, người bán, hàng hóa, đơn hàng và vận chuyển được hình thành ngay trong quá trình giao dịch, sau đó được truyền nhận giữa các chủ thể và đưa vào hệ thống Hải quan.

Cách phân loại cho phép mô hình đồng thời giải quyết hai yêu cầu: tạo thuận lợi đối với hàng hóa đủ điều kiện và duy trì kiểm soát cần thiết đối với hàng hóa có yêu cầu quản lý đặc thù.

Cơ chế miễn giấy phép, điều kiện và kiểm tra chuyên ngành cũng được áp dụng theo điều kiện nhất định. Những hàng hóa phải kiểm dịch động vật, thực vật; thuộc diện quản lý chuyên ngành; áp dụng quy chuẩn kỹ thuật hoặc có rủi ro cao vẫn phải thực hiện yêu cầu kiểm tra tương ứng.

Quản lý theo rủi ro hướng tới Hải quan thông minh

Trên nền tảng dữ liệu được kết nối, quản lý rủi ro trở thành khâu quyết định cách thức phân bổ nguồn lực kiểm soát. Dữ liệu phục vụ phân tích được tổng hợp từ đơn hàng trên các nền tảng thương mại điện tử, dữ liệu vận chuyển của doanh nghiệp logistics, Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, dữ liệu đăng ký doanh nghiệp và thuế, lịch sử tuân thủ, tần suất giao dịch, dữ liệu cảnh báo của các bộ, ngành, Cơ chế một cửa quốc gia và dữ liệu ASEAN.

Việc kết nối nhiều nguồn dữ liệu tạo điều kiện để cơ quan Hải quan đánh giá giao dịch không chỉ dựa trên thông tin của một lô hàng mà trong mối liên hệ với người mua, người bán, doanh nghiệp vận chuyển, lịch sử tuân thủ và các dữ liệu liên quan khác.

Trên nền dữ liệu đó, AI và các thuật toán quản lý rủi ro được định hướng hỗ trợ phân loại tự động, phát hiện gian lận và xử lý nhanh đối với doanh nghiệp tuân thủ. Thông tin được thu thập, phân tích trước khi phương tiện đến nhằm tạo điều kiện nhận diện rủi ro sớm hơn; AI cũng được định hướng ứng dụng tại các cơ quan Hải quan khu vực để giảm thời gian xử lý.

Cách tiếp cận này đặc biệt phù hợp với thương mại điện tử, khi số lượng giao dịch rất lớn nhưng giá trị từng đơn hàng thường thấp. Thay vì kiểm tra dàn trải, nguồn lực được tập trung vào những giao dịch, hàng hóa và chủ thể có dấu hiệu rủi ro; trong khi doanh nghiệp và hàng hóa tuân thủ được tạo thuận lợi hơn.

Mục tiêu của mô hình không chỉ là rút ngắn thời gian xử lý mà còn thay đổi phương thức quản lý, từ “kiểm soát hành chính” sang “phục vụ và tạo thuận lợi”, tăng cường tuân thủ tự nguyện thay cho kiểm tra dàn trải.

Xa hơn, mô hình hướng tới xây dựng Hải quan số, Hải quan thông minh, trong đó dữ liệu, tự động hóa và AI trở thành những cấu phần quan trọng của phương thức quản lý. Cùng với đó là yêu cầu bảo đảm thống kê minh bạch, công bằng về nghĩa vụ thuế giữa thương mại điện tử và thương mại truyền thống, bảo vệ người tiêu dùng và phòng chống hàng giả.

Quá trình triển khai cũng đặt ra những vấn đề cần tiếp tục hoàn thiện, từ đầu tư hạ tầng, chi phí vận hành đến trách nhiệm pháp lý của nền tảng thương mại điện tử, chi phí tuân thủ của doanh nghiệp và khả năng đồng bộ hệ thống giữa các bộ, ngành.

Nhìn tổng thể, mô hình không chỉ là một giải pháp điện tử hóa thủ tục. Điểm cốt lõi nằm ở việc tổ chức lại phương thức quản lý trên nền dữ liệu, để thông tin được hình thành từ giao dịch, kết nối giữa các chủ thể, được phân tích trước khi hàng đến và tiếp tục phục vụ quản lý sau thông quan.

Bí thư Đảng ủy, Cục trưởng Cục Hải quan Nguyễn Văn Thọ khẳng định, đây là hướng đi phù hợp với yêu cầu hiện đại hóa quản lý nhà nước trong kỷ nguyên số, đồng thời cho thấy quyết tâm của ngành Hải quan trong đổi mới phương thức quản lý, cải cách thủ tục hành chính, tạo thuận lợi thương mại và nâng cao hiệu quả quản lý thuế, góp phần xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, bình đẳng và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.

PV.