CHỦ ĐỘNG PHÒNG NGỪA, ỨNG PHÓ VỚI THIÊN TAI DO ẢNH HƯỞNG CỦA EL NIÑO, BẢO ĐẢM PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG TỈNH LÀO CAI

Biến đổi khí hậu và những diễn biến ngày càng phức tạp, khó lường của thời tiết đang đặt ra nhiều thách thức đối với phát triển kinh tế - xã hội và đời sống Nhân dân. Trong đó, hiện tượng El Niño giai đoạn 2026 - 2027 được dự báo có khả năng làm gia tăng nguy cơ nắng nóng, hạn hán, thiếu nước, cháy rừng, đồng thời vẫn có thể xuất hiện mưa lớn, lũ quét, sạt lở đất và các hiện tượng thời tiết nguy hiểm bất thường. Đối với tỉnh Lào Cai, địa phương miền núi có địa hình phức tạp, khí hậu phân hóa đa dạng, nhiều khu vực tiềm ẩn nguy cơ thiên tai cao, việc chủ động phòng ngừa, chuẩn bị các phương án ứng phó từ sớm, từ xa có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, góp phần bảo vệ tính mạng, tài sản của Nhân dân, ổn định sản xuất và tạo nền tảng cho phát triển bền vững.

Theo nhận định của cơ quan khí tượng thủy văn, hiện tượng ENSO đang ở trạng thái El Niño và có khả năng tiếp tục duy trì cường độ mạnh trong những tháng cuối năm 2026 và đầu năm 2027. Tác động của El Niño có thể làm gia tăng nhiệt độ, thay đổi chế độ mưa, suy giảm nguồn nước tại một số khu vực, ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất nông nghiệp, vận hành các công trình thủy lợi, thủy điện và cấp nước sinh hoạt. Đáng chú ý, El Niño không đồng nghĩa với việc loại trừ nguy cơ mưa lớn, lũ lụt và các hiện tượng thời tiết cực đoan. Những hình thái thiên tai khác nhau có thể xuất hiện đan xen, liên tiếp, đòi hỏi công tác phòng ngừa, ứng phó phải được chuẩn bị toàn diện, linh hoạt và sát với điều kiện thực tế.

Lào Cai có địa hình bị chia cắt mạnh, độ dốc lớn, hệ thống sông, suối dày đặc, khí hậu phân hóa rõ rệt theo độ cao và từng khu vực. Những đặc điểm này vừa tạo nên tiềm năng phát triển kinh tế, vừa làm gia tăng nguy cơ chịu tác động của thiên tai. Tại các khu vực vùng cao, vùng sâu, vùng xa, hạn hán, thiếu nước sinh hoạt, rét đậm, rét hại, sương muối và băng giá có thể ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống, sinh kế của người dân. Trong khi đó, tại những khu vực có địa hình dốc, ven sông, suối, chân taluy, mưa lớn bất thường có thể gây lũ ống, lũ quét, sạt lở đất, ngập úng, chia cắt giao thông, đe dọa tính mạng, tài sản của Nhân dân và an toàn các công trình hạ tầng.

Trước thực tế đó, yêu cầu đặt ra là phải chuyển mạnh từ tư duy bị động ứng phó, tập trung khắc phục hậu quả sang chủ động phòng ngừa, nhận diện sớm nguy cơ và giảm thiểu rủi ro ngay từ đầu. Phòng, chống thiên tai phải trở thành nhiệm vụ thường xuyên trong quản lý nhà nước, tổ chức sản xuất và đời sống cộng đồng. Các phương án ứng phó cần được xây dựng trên cơ sở đánh giá đầy đủ đặc điểm địa hình, dân cư, nguồn nước, điều kiện sản xuất và khả năng huy động nguồn lực của từng địa bàn, đồng thời tính đến những tình huống bất lợi hơn dự báo để không bị động, bất ngờ.

Trước hết, cần đặc biệt coi trọng công tác theo dõi, dự báo, cảnh báo và đánh giá nguy cơ thiên tai. Các cơ quan chuyên môn phải theo dõi chặt chẽ diễn biến khí tượng, thủy văn, tình hình nguồn nước; thường xuyên cập nhật các kịch bản hạn hán, thiếu nước, mưa lớn, lũ quét, sạt lở đất, cháy rừng và các hiện tượng thời tiết nguy hiểm. Thông tin dự báo phải bảo đảm kịp thời, chính xác, dễ tiếp cận và được cụ thể hóa thành những cảnh báo, hướng dẫn phù hợp với từng khu vực, từng nhóm đối tượng. Đặc biệt, cần phát huy vai trò của hệ thống thông tin cơ sở, trưởng thôn, tổ trưởng dân phố và lực lượng xung kích trong truyền tải cảnh báo trực tiếp đến người dân, nhất là tại các khu vực vùng sâu, vùng xa.

Cùng với nâng cao chất lượng dự báo, các địa phương phải thường xuyên rà soát, cập nhật phương án phòng ngừa, ứng phó theo từng cấp độ rủi ro thiên tai. Trong đó, xác định rõ các khu vực xung yếu, công trình có nguy cơ mất an toàn, tuyến giao thông dễ bị chia cắt, những hộ dân sinh sống trong vùng nguy hiểm và các đối tượng cần được ưu tiên hỗ trợ. Trên cơ sở đó, xây dựng phương án cảnh báo, sơ tán, bố trí địa điểm tránh trú, chuẩn bị lực lượng, phương tiện, nhu yếu phẩm và các điều kiện hậu cần. Đối với những khu vực có nguy cơ cao, phải chủ động triển khai các biện pháp bảo đảm an toàn, kiên quyết di dời, sơ tán người dân khi cần thiết, không để sự chậm trễ, chủ quan dẫn đến thiệt hại đáng tiếc.

Trong điều kiện địa hình miền núi phức tạp, nhiều khu vực có thể bị cô lập khi xảy ra mưa lũ, phương châm “bốn tại chỗ” tiếp tục giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Việc chuẩn bị lực lượng, phương tiện, vật tư và hậu cần tại chỗ giúp các địa phương chủ động xử lý tình huống ngay từ thời điểm đầu, hạn chế sự phụ thuộc vào lực lượng chi viện bên ngoài. Đồng thời, cần xây dựng cơ chế phối hợp, hỗ trợ giữa các cấp, các ngành, sẵn sàng huy động lực lượng, phương tiện khi tình huống vượt quá khả năng xử lý của cơ sở.

Một trong những nhiệm vụ trọng tâm trong giai đoạn El Niño 2026 - 2027 là chủ động bảo đảm an ninh nguồn nước, nhất là nước sinh hoạt và nước phục vụ sản xuất. Các địa phương, cơ quan chuyên môn cần thường xuyên kiểm kê, đánh giá khả năng cung cấp nước tại các hồ, đập, khe suối, công trình cấp nước sinh hoạt và hệ thống thủy lợi; xác định những khu vực có nguy cơ thiếu nước để xây dựng phương án cấp nước dự phòng. Đồng thời, chủ động kiểm tra, sửa chữa, nâng cấp các công trình cấp nước, nạo vét cửa lấy nước, kênh mương, chuẩn bị máy bơm dã chiến, phương tiện vận chuyển nước và vật tư dự phòng; tính toán phương án kết nối, hỗ trợ giữa các hệ thống cấp nước khi cần thiết.

Nguyên tắc xuyên suốt là ưu tiên bảo đảm nước sinh hoạt, y tế, trường học và các nhu cầu thiết yếu của Nhân dân. Việc điều tiết, phân phối nguồn nước phải được thực hiện khoa học, hợp lý, bảo đảm hài hòa giữa nhu cầu sinh hoạt, sản xuất và bảo vệ môi trường. Cùng với các giải pháp về công trình, cần tăng cường tuyên truyền, hướng dẫn người dân tích trữ, sử dụng nước tiết kiệm, an toàn; nâng cao ý thức bảo vệ nguồn nước, hạn chế thất thoát, lãng phí trong khai thác và sử dụng.

Đối với sản xuất nông nghiệp, cần chủ động điều chỉnh phương thức tổ chức sản xuất phù hợp với diễn biến thời tiết và khả năng cung cấp nước của từng vùng. Các cơ quan chuyên môn tăng cường hướng dẫn địa phương rà soát lịch thời vụ, cơ cấu cây trồng, diện tích canh tác, nhất là tại những khu vực có nguy cơ hạn hán, thiếu nước; đẩy mạnh áp dụng các biện pháp tưới tiết kiệm, tích trữ nước, bảo vệ cây trồng lâu năm, chủ động phòng, chống nắng nóng, rét đậm, rét hại và dịch bệnh đối với vật nuôi, thủy sản. Việc tổ chức sản xuất phải gắn với điều kiện thực tế, giúp người dân hạn chế thiệt hại, ổn định sinh kế và từng bước nâng cao khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu.

Song song với nguy cơ hạn hán, thiếu nước, công tác phòng cháy, chữa cháy rừng phải được đặc biệt chú trọng. Các địa phương, đơn vị quản lý rừng và chủ rừng cần thường xuyên rà soát, xác định khu vực trọng điểm có nguy cơ cháy cao; tăng cường tuần tra, kiểm soát, cảnh báo, quản lý chặt chẽ việc sử dụng lửa trong rừng và ven rừng. Đồng thời, chủ động chuẩn bị lực lượng, phương tiện, nguồn nước, phương án xử lý khi xảy ra cháy theo phương châm “bốn tại chỗ”. Việc phát hiện sớm, xử lý kịp thời ngay từ khi đám cháy mới phát sinh có ý nghĩa quyết định trong hạn chế thiệt hại, nhất là tại những khu vực địa hình hiểm trở, khó tiếp cận.

Bên cạnh đó, việc bảo đảm an toàn hồ, đập, công trình thủy lợi, thủy điện và vùng hạ du phải được triển khai đồng bộ, chặt chẽ. Các công trình vừa phải đáp ứng yêu cầu tích trữ, điều tiết nguồn nước, vừa phải bảo đảm an toàn khi xuất hiện mưa lớn, lũ đột ngột. Việc vận hành hồ chứa cần tuân thủ nghiêm quy trình được cấp có thẩm quyền phê duyệt, bảo đảm hài hòa giữa phát điện, cấp nước cho hạ du, duy trì dòng chảy tối thiểu và phòng, chống lũ. Các chủ hồ chứa và đơn vị quản lý công trình phải thường xuyên kiểm tra, quan trắc, phát hiện sớm nguy cơ mất an toàn; cung cấp kịp thời thông tin về mực nước, dung tích trữ, kế hoạch điều tiết, vận hành công trình. Đặc biệt, việc cảnh báo xả lũ phải bảo đảm kịp thời, đầy đủ, dễ tiếp cận, giúp người dân vùng hạ du chủ động phòng tránh.

Cùng với bảo đảm an toàn hồ, đập, cần tăng cường kiểm tra hệ thống kết cấu hạ tầng, nhất là các công trình xây dựng, nhà ở, công trình công cộng, hệ thống thoát nước đô thị, hồ điều hòa, kè, taluy và các tuyến giao thông. Những khu vực có nguy cơ ngập úng, sạt lở, mất an toàn phải được phát hiện, đánh giá và có phương án xử lý phù hợp. Đối với các tuyến giao thông thường xuyên chịu tác động của mưa lũ, cần chủ động cảnh giới, phân luồng, ngăn chặn người và phương tiện đi vào khu vực nguy hiểm, đồng thời chuẩn bị lực lượng, phương tiện để khắc phục sự cố, bảo đảm giao thông trong thời gian sớm nhất.

Việc bảo đảm cung cấp điện, nước sạch và thông tin liên lạc trong điều kiện thiên tai cũng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Các đơn vị quản lý hệ thống điện phải thường xuyên kiểm tra, bảo đảm vận hành an toàn, ổn định; chủ động xử lý sự cố và ưu tiên khôi phục cấp điện cho các cơ quan chỉ huy phòng, chống thiên tai, cơ sở y tế, công trình cấp nước và hệ thống thông tin liên lạc. Các đơn vị viễn thông cần chuẩn bị phương án duy trì kết nối trong những tình huống thiên tai gây hư hỏng, gián đoạn hạ tầng, nhất là tại các khu vực vùng sâu, vùng xa, địa bàn có nguy cơ bị chia cắt.

Công tác bảo vệ sức khỏe Nhân dân và bảo đảm an toàn trường học phải được triển khai chủ động, phù hợp với từng loại hình thiên tai. Các cơ sở y tế cần chuẩn bị đầy đủ nhân lực, thuốc, vật tư, trang thiết bị và phương án cấp cứu cơ động; tăng cường phòng, chống dịch bệnh, bảo đảm vệ sinh môi trường, nước sạch và an toàn thực phẩm. Đặc biệt, cần quan tâm người cao tuổi, trẻ em, người khuyết tật, phụ nữ mang thai và những người phải sơ tán khỏi khu vực nguy hiểm. Các cơ sở giáo dục phải thường xuyên rà soát điều kiện an toàn trường lớp, tuyến đường học sinh đến trường, chủ động điều chỉnh hoạt động dạy học khi xuất hiện nguy cơ mất an toàn; không để học sinh tự đi qua sông, suối, ngầm tràn khi xảy ra mưa lũ.

Trong công tác ứng phó và khắc phục hậu quả thiên tai, lực lượng quân sự, công an giữ vai trò nòng cốt trong phối hợp với chính quyền địa phương tổ chức sơ tán dân cư, tìm kiếm cứu nạn, cứu hộ, vận chuyển lương thực, nước uống, nhu yếu phẩm và bảo đảm an ninh, trật tự. Các lực lượng cần chủ động chuẩn bị phương tiện, trang thiết bị, vật tư, xây dựng phương án tiếp cận những địa bàn có nguy cơ bị chia cắt, nhất là khu vực vùng sâu, vùng xa; bảo đảm huy động kịp thời, phối hợp thống nhất, xử lý hiệu quả các tình huống phát sinh.

Một yêu cầu quan trọng là đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số trong phòng, chống thiên tai. Việc ứng dụng công nghệ trong quan trắc, giám sát, cảnh báo sớm, truyền tin, tổng hợp dữ liệu và hỗ trợ ra quyết định góp phần nâng cao hiệu quả chỉ đạo, điều hành, rút ngắn thời gian xử lý thông tin và tăng khả năng chủ động ứng phó. Cùng với đó, công tác tuyên truyền cần được triển khai thường xuyên, thiết thực, tập trung hướng dẫn người dân kỹ năng nhận biết, phòng tránh lũ quét, sạt lở đất, cháy rừng, rét đậm, rét hại và các hiện tượng thời tiết cực đoan; nâng cao ý thức sử dụng nước, điện tiết kiệm, bảo vệ nguồn nước và chủ động chuẩn bị các điều kiện cần thiết khi xảy ra thiên tai.

Để các nhiệm vụ phòng ngừa, ứng phó thiên tai được triển khai hiệu quả, yếu tố có ý nghĩa quyết định là trách nhiệm của các cấp, các ngành, đặc biệt là người đứng đầu cơ quan, đơn vị, địa phương. Mỗi cơ quan, đơn vị phải căn cứ chức năng, nhiệm vụ được giao để chủ động xây dựng phương án, chuẩn bị nguồn lực, phân công rõ trách nhiệm, rõ đầu mối, rõ thời gian hoàn thành; thường xuyên kiểm tra, đôn đốc, kịp thời xử lý hoặc đề xuất giải quyết những khó khăn, vướng mắc phát sinh. Phải khắc phục tư tưởng chủ quan, trông chờ, ỷ lại, đề cao trách nhiệm chủ động quyết định, xử lý các vấn đề thuộc thẩm quyền, không để bị động, bất ngờ khi xảy ra thiên tai.

Đặc biệt, chính quyền cấp xã phải thực sự phát huy vai trò chủ động trong quản lý địa bàn và tổ chức ứng phó. Việc xây dựng phương án phòng, chống thiên tai phải gắn với kiểm tra thực địa, xác định rõ từng vị trí nguy hiểm, từng nhóm hộ dân có nguy cơ, phương án sơ tán và các điều kiện bảo đảm an toàn. Đồng thời, phát huy vai trò của cộng đồng dân cư, trưởng thôn, tổ trưởng dân phố, lực lượng xung kích và các tổ chức đoàn thể trong phát hiện sớm nguy cơ, truyền tải cảnh báo, hỗ trợ sơ tán, bảo vệ tài sản và khắc phục hậu quả thiên tai.

Cùng với trách nhiệm của chính quyền, cần quan tâm bố trí và sử dụng hiệu quả các nguồn lực phục vụ phòng, chống thiên tai. Các địa phương, cơ quan, đơn vị phải chủ động rà soát nhu cầu kinh phí, vật tư, phương tiện và điều kiện hậu cần; ưu tiên những nhiệm vụ cấp thiết, khu vực có nguy cơ cao, công trình xung yếu và các hoạt động trực tiếp bảo vệ tính mạng, tài sản của Nhân dân. Việc huy động, phân bổ và sử dụng nguồn lực phải bảo đảm đúng mục đích, đúng quy định, tiết kiệm, hiệu quả; kịp thời đề xuất hỗ trợ đối với những nhiệm vụ vượt khả năng thực hiện của địa phương.

Về lâu dài, phòng ngừa, ứng phó thiên tai cần được đặt trong tổng thể nhiệm vụ thích ứng với biến đổi khí hậu, quản lý tài nguyên, bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế - xã hội bền vững. Việc quy hoạch, bố trí dân cư, phát triển hạ tầng, tổ chức sản xuất và khai thác tài nguyên phải tính toán đầy đủ các yếu tố rủi ro thiên tai, phù hợp với điều kiện tự nhiên và khả năng cung cấp nguồn nước. Chủ động phòng ngừa không chỉ giúp giảm thiểu thiệt hại mà còn góp phần tiết kiệm nguồn lực khắc phục hậu quả, bảo vệ thành quả đầu tư, duy trì ổn định sản xuất và nâng cao chất lượng cuộc sống Nhân dân.

Trước những diễn biến khó lường của El Niño giai đoạn 2026 - 2027, yêu cầu đặt ra đối với các cấp, các ngành và toàn xã hội là phải nâng cao hơn nữa tinh thần chủ động, trách nhiệm và khả năng phối hợp trong phòng ngừa, ứng phó thiên tai. Từ công tác dự báo, cảnh báo, quản lý nguồn nước, bảo vệ sản xuất, phòng cháy rừng, bảo đảm an toàn công trình đến tổ chức sơ tán, cứu hộ, cứu nạn và khắc phục hậu quả, tất cả phải được triển khai đồng bộ, thực chất, phù hợp với điều kiện từng địa bàn, hướng tới mục tiêu cao nhất là bảo vệ tính mạng, tài sản của Nhân dân, hạn chế thấp nhất thiệt hại.

Chủ động phòng ngừa, ứng phó với thiên tai không chỉ là trách nhiệm của các cơ quan quản lý nhà nước mà còn là nhiệm vụ chung của cả hệ thống chính trị, cộng đồng doanh nghiệp và mỗi người dân. Với sự lãnh đạo, chỉ đạo quyết liệt, sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp, các ngành, tinh thần chủ động của chính quyền cơ sở và sự đồng thuận, tham gia tích cực của Nhân dân, Lào Cai sẽ từng bước nâng cao năng lực thích ứng, khả năng chống chịu trước thiên tai, bảo vệ môi trường sinh thái, ổn định đời sống, sản xuất, tạo nền tảng vững chắc để tỉnh phát triển nhanh, xanh, hài hòa, bản sắc và bền vững trong giai đoạn mới.