PHÁT TRIỂN KINH TẾ BẠC – TỪ THÁCH THỨC GIÀ HÓA DÂN SỐ ĐẾN ĐỘNG LỰC TĂNG TRƯỞNG MỚI CỦA TỈNH LÀO CAI

Trong tiến trình phát triển của mỗi quốc gia, sự thay đổi cơ cấu dân số luôn có tác động sâu sắc đến đời sống kinh tế, chính trị và xã hội. Nếu như trước đây, lợi thế dân số trẻ được xem là một trong những động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng, thì ngày nay, cùng với những thành tựu về phát triển kinh tế, nâng cao chất lượng cuộc sống và chăm sóc sức khỏe, xu hướng già hóa dân số đang đặt ra những yêu cầu mới đối với mô hình phát triển. Già hóa dân số không chỉ làm gia tăng nhu cầu bảo đảm an sinh xã hội, chăm sóc sức khỏe và điều chỉnh cơ cấu lao động, mà còn mở ra những cơ hội phát triển thị trường, sản phẩm, dịch vụ và khai thác nguồn lực con người. Trong bối cảnh đó, kinh tế bạc đang trở thành một hướng tiếp cận mới, có ý nghĩa chiến lược đối với sự phát triển bền vững của đất nước nói chung và tỉnh Lào Cai nói riêng.

Kinh tế bạc được hiểu là tổng thể các hoạt động kinh tế gắn với nhu cầu tiêu dùng, chăm sóc sức khỏe, sinh hoạt, lao động, sản xuất, kinh doanh và đóng góp của người cao tuổi. Điểm khác biệt căn bản của kinh tế bạc so với cách tiếp cận truyền thống về công tác người cao tuổi là không chỉ nhìn nhận người cao tuổi dưới góc độ đối tượng cần được bảo vệ, chăm sóc và trợ giúp, mà còn xác định đây là một bộ phận quan trọng của thị trường, là nguồn lực về tri thức, kinh nghiệm, kỹ năng và khả năng sáng tạo. Phát triển kinh tế bạc vì vậy không đơn thuần là mở rộng các dịch vụ dưỡng lão hay chăm sóc sức khỏe, mà là quá trình hình thành hệ sinh thái kinh tế - xã hội, trong đó người cao tuổi vừa là đối tượng thụ hưởng thành quả phát triển, vừa là chủ thể trực tiếp tham gia tạo ra những giá trị mới.
Đối với tỉnh Lào Cai, yêu cầu phát triển kinh tế bạc càng trở nên cấp thiết khi quá trình già hóa dân số đang diễn ra trong điều kiện địa bàn miền núi, biên giới rộng lớn, dân cư phân tán, điều kiện tiếp cận dịch vụ giữa các vùng còn có sự chênh lệch. Sau hợp nhất, tỉnh Lào Cai có diện tích tự nhiên 13.256,92 km², với 99 đơn vị hành chính cấp xã, gồm 10 phường và 89 xã. Dân số trung bình năm 2025 đạt 1.675.666 người, ước năm 2026 đạt 1.695.280 người; tuổi thọ trung bình khoảng 72 tuổi. Đây là những yếu tố phản ánh quy mô dân số, đặc điểm phân bố dân cư và những yêu cầu đặt ra trong tổ chức cung cấp các dịch vụ thiết yếu, nhất là đối với người cao tuổi tại khu vực nông thôn, vùng cao, vùng sâu, vùng xa.
Tính đến tháng 6/2026, toàn tỉnh có 205.516 người từ 60 tuổi trở lên, chiếm khoảng 12,12% dân số; trong đó, 29.151 người từ 80 tuổi trở lên, chiếm 14,2% tổng số người cao tuổi. Đáng chú ý, số người cao tuổi trên địa bàn tỉnh tăng từ 88.170 người năm 2009 lên 210.387 người năm 2024, tăng 122.217 người, tương ứng 138,6% sau 15 năm. Riêng giai đoạn 2019-2024, số người cao tuổi tăng thêm 70.776 người, tương ứng 50,7%. Những con số này cho thấy tốc độ gia tăng người cao tuổi nhanh hơn đáng kể so với tốc độ tăng dân số chung, báo hiệu sự chuyển dịch cơ cấu dân số ngày càng rõ nét.
Mặc dù tỷ trọng người cao tuổi của Lào Cai hiện vẫn thấp hơn bình quân chung cả nước, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc tỉnh có thể chậm trễ trong chuẩn bị các điều kiện thích ứng. Ngược lại, đây chính là khoảng thời gian quan trọng để chủ động xây dựng chính sách, phát triển hạ tầng, chuẩn bị nguồn nhân lực và hình thành các mô hình dịch vụ phù hợp trước khi sức ép già hóa dân số trở nên lớn hơn. Nếu được nhận diện và khai thác hiệu quả, quá trình chuyển dịch cơ cấu dân số có thể trở thành động lực thúc đẩy đổi mới mô hình tăng trưởng, mở rộng không gian phát triển và nâng cao chất lượng cuộc sống của Nhân dân.
Thực tiễn cho thấy, già hóa dân số đang tác động đồng thời đến nhiều lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội. Trước hết là nhu cầu chăm sóc sức khỏe ngày càng gia tăng, đặc biệt đối với các bệnh mạn tính, bệnh không lây nhiễm, phục hồi chức năng và chăm sóc dài hạn. Cùng với đó là yêu cầu bảo đảm thu nhập khi về già, mở rộng diện bao phủ bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế và nâng cao chất lượng các dịch vụ trợ giúp xã hội. Sự thay đổi về quy mô, cơ cấu và phương thức sinh hoạt của gia đình cũng đặt ra yêu cầu phát triển những hình thức chăm sóc mới, kết hợp giữa gia đình, cộng đồng và các cơ sở dịch vụ chuyên nghiệp.
Tuy nhiên, sẽ chưa đầy đủ nếu chỉ nhìn nhận già hóa dân số như một sức ép đối với hệ thống an sinh xã hội. Trong thực tế, người cao tuổi ngày nay có điều kiện sức khỏe, trình độ, kinh nghiệm và nhu cầu tham gia đời sống kinh tế - xã hội rất đa dạng. Một bộ phận người cao tuổi vẫn có khả năng tiếp tục lao động, sản xuất, kinh doanh, tư vấn chuyên môn, truyền nghề và tham gia các hoạt động cộng đồng. Đồng thời, nhu cầu tiêu dùng của nhóm dân số này cũng ngày càng phong phú, từ chăm sóc sức khỏe, dinh dưỡng, nhà ở, phương tiện hỗ trợ sinh hoạt đến văn hóa, thể thao, du lịch, tài chính và công nghệ. Chính sự kết hợp giữa nhu cầu tiêu dùng và khả năng đóng góp của người cao tuổi đã tạo nên tiềm năng phát triển của kinh tế bạc.
Tại Lào Cai, nguồn lực người cao tuổi đã và đang có những đóng góp thiết thực vào hoạt động sản xuất, kinh doanh và đời sống xã hội. Ước năm 2026, toàn tỉnh có khoảng 66.305 người cao tuổi tham gia lao động, chiếm 32,3% dân số từ đủ 60 tuổi trở lên và 8,31% lực lượng lao động. Trong đó, khoảng 77% lao động cao tuổi sinh sống tại khu vực nông thôn. Đây là lực lượng có kinh nghiệm thực tiễn phong phú, gắn bó lâu dài với sản xuất nông nghiệp, kinh tế hộ gia đình, thương mại, dịch vụ, tiểu thủ công nghiệp và các ngành nghề truyền thống.
Đặc biệt, tại các địa bàn có đông đồng bào dân tộc thiểu số, người cao tuổi còn giữ vai trò quan trọng trong bảo tồn bản sắc văn hóa, gìn giữ tri thức bản địa, truyền dạy nghề truyền thống và duy trì các giá trị tốt đẹp của cộng đồng. Những nghệ nhân am hiểu nghề dệt thổ cẩm, chế biến chè, quế, thủ công mỹ nghệ; những người có uy tín trong cộng đồng; những chủ hộ sản xuất, kinh doanh giàu kinh nghiệm chính là nguồn lực đặc biệt mà không thể thay thế hoàn toàn bằng máy móc hay công nghệ. Việc tạo điều kiện để lực lượng này tiếp tục đóng góp không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn góp phần bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa và tăng cường sự gắn kết giữa các thế hệ.
Bên cạnh nguồn lực lao động, hệ thống y tế và chăm sóc sức khỏe của tỉnh đã từng bước tạo nền tảng cho phát triển kinh tế bạc. Trong 9 tháng đầu năm 2026, toàn tỉnh có 200.937 người cao tuổi được lập hồ sơ theo dõi, quản lý sức khỏe; 149.898 người được khám sàng lọc; khoảng 677.928 lượt người cao tuổi đến khám tại các cơ sở khám bệnh, chữa bệnh, chiếm khoảng 21,3% tổng số lượt khám, chữa bệnh trên địa bàn. Những kết quả này phản ánh sự quan tâm của hệ thống y tế đối với người cao tuổi, đồng thời cho thấy quy mô và nhu cầu sử dụng dịch vụ chăm sóc sức khỏe của nhóm dân số này là rất lớn.
Từ góc độ phát triển kinh tế, nhu cầu chăm sóc sức khỏe ngày càng tăng chính là cơ sở để hình thành các loại hình dịch vụ mới, từ khám sức khỏe định kỳ, quản lý bệnh mạn tính, phục hồi chức năng, tư vấn dinh dưỡng đến chăm sóc tại nhà, chăm sóc ban ngày và chăm sóc dài hạn. Việc phát triển các dịch vụ này không chỉ góp phần giảm áp lực cho hệ thống y tế công lập, mà còn tạo điều kiện thu hút đầu tư, phát triển nguồn nhân lực chuyên môn và mở rộng việc làm trong các lĩnh vực điều dưỡng, công tác xã hội, công nghệ y tế và dịch vụ hỗ trợ người cao tuổi.
Một lợi thế đáng chú ý khác của Lào Cai là tiềm năng phát triển các sản phẩm hàng hóa và dịch vụ gắn với thế mạnh địa phương. Đến tháng 7/2026, toàn tỉnh có 605 sản phẩm OCOP đạt từ 3 đến 5 sao, trong đó nhiều sản phẩm thuộc nhóm thực phẩm chế biến, trà, đồ uống và dược liệu. Các sản phẩm đặc trưng như trà Shan tuyết Bắc Hà, cao Atiso Sa Pa, miến đao, sản phẩm chế biến từ quế, mắc ca có tiềm năng nghiên cứu, phát triển theo hướng đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng và tiêu dùng của người trung niên, cao tuổi. Đây là cơ sở thuận lợi để doanh nghiệp, hợp tác xã và các cơ sở sản xuất đổi mới công nghệ, nâng cao chất lượng, đa dạng hóa sản phẩm và mở rộng thị trường.
Điều quan trọng là phải chuyển từ tư duy sản xuất những sản phẩm sẵn có sang nghiên cứu, phát triển sản phẩm xuất phát từ nhu cầu thực tế của người tiêu dùng cao tuổi. Các sản phẩm cần được chú trọng về chất lượng, độ an toàn, khả năng sử dụng thuận tiện, thông tin minh bạch và giá cả phù hợp. Đối với sản phẩm liên quan đến dinh dưỡng, sức khỏe và dược liệu, yêu cầu kiểm soát chất lượng, công bố công dụng đúng quy định và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng càng phải được đặt lên hàng đầu. Chỉ khi tạo dựng được niềm tin và đáp ứng đúng nhu cầu thị trường, những lợi thế về sản phẩm địa phương mới có thể chuyển hóa thành giá trị kinh tế bền vững.
Lào Cai cũng có nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển du lịch gắn với kinh tế bạc. Với cảnh quan thiên nhiên đa dạng, khí hậu đặc trưng, bản sắc văn hóa phong phú và hệ thống điểm đến hấp dẫn, tỉnh có khả năng nghiên cứu phát triển các loại hình du lịch nghỉ dưỡng, du lịch sinh thái, du lịch văn hóa và du lịch trải nghiệm phù hợp với người cao tuổi. Đặc biệt, định hướng thu hút đầu tư các trung tâm chăm sóc sức khỏe người cao tuổi gắn với du lịch sinh thái tại Bắc Hà, Mù Cang Chải, Thác Bà, Trạm Tấu mở ra triển vọng hình thành những sản phẩm kết hợp giữa nghỉ dưỡng, chăm sóc sức khỏe, phục hồi chức năng và trải nghiệm văn hóa.
Trong xu hướng tiêu dùng hiện đại, người cao tuổi không chỉ có nhu cầu tham quan mà còn quan tâm nhiều hơn đến sự an toàn, chất lượng dịch vụ, điều kiện nghỉ ngơi và những trải nghiệm phù hợp với sức khỏe. Vì vậy, phát triển du lịch dành cho người cao tuổi cần được tổ chức theo hướng chuyên biệt, từ thiết kế chương trình, thời gian di chuyển, điều kiện lưu trú, chế độ dinh dưỡng đến khả năng tiếp cận dịch vụ y tế. Nếu được đầu tư bài bản, đây có thể trở thành phân khúc thị trường có tiềm năng, góp phần nâng cao giá trị gia tăng và đa dạng hóa sản phẩm du lịch của tỉnh.
Cùng với những lợi thế nêu trên, hệ thống an sinh xã hội đang tạo nền tảng quan trọng để người cao tuổi tiếp cận các dịch vụ thiết yếu. Đến thời điểm báo cáo, toàn tỉnh có 1.563.196 người tham gia bảo hiểm y tế, tỷ lệ bao phủ đạt 92,46% dân số. Đáng chú ý, tỉnh đã chủ động thực hiện chính sách hỗ trợ 50% mức đóng bảo hiểm y tế cho người từ đủ 60 tuổi đến dưới 75 tuổi chưa thuộc nhóm được ngân sách nhà nước đóng hoặc hỗ trợ theo quy định chung, với 16.841 người được hỗ trợ. Đây là chính sách có ý nghĩa thiết thực, góp phần giảm gánh nặng chi phí khám, chữa bệnh và tăng khả năng tiếp cận dịch vụ y tế của người cao tuổi.
Trong 9 tháng năm 2026, tỉnh có 28.392 người hưởng trợ cấp hưu trí xã hội, 7.652 người cao tuổi hưởng trợ cấp xã hội hằng tháng. Những chính sách này góp phần bảo đảm đời sống cho các nhóm người cao tuổi có hoàn cảnh khó khăn, đồng thời tạo nền tảng để từng bước xây dựng hệ thống an sinh đa tầng. Tuy nhiên, để phát triển kinh tế bạc bền vững, cần kết hợp chặt chẽ giữa bảo đảm an sinh với phát triển các dịch vụ phù hợp, giữa sự hỗ trợ của Nhà nước với khả năng tự bảo đảm cuộc sống và tham gia hoạt động kinh tế của người cao tuổi.
Mặc dù đã hình thành những điều kiện ban đầu, phát triển kinh tế bạc tại Lào Cai vẫn đứng trước không ít khó khăn, thách thức. Trước hết, nhận thức về kinh tế bạc chưa thực sự đầy đủ và thống nhất. Trong một số lĩnh vực, người cao tuổi vẫn chủ yếu được nhìn nhận là đối tượng cần chăm sóc, trợ giúp, trong khi vai trò là người lao động, người tiêu dùng, người sản xuất, kinh doanh và nguồn lực tri thức chưa được quan tâm tương xứng. Các chính sách liên quan hiện còn phân tán trong nhiều ngành, lĩnh vực; chưa hình thành cơ chế tổng thể để kết nối nguồn lực, phát triển thị trường và thu hút doanh nghiệp tham gia.
Thị trường sản phẩm, hàng hóa và dịch vụ phục vụ người cao tuổi cũng chưa phát triển tương xứng với nhu cầu. Các sản phẩm chuyên biệt còn ít; dịch vụ chăm sóc dài hạn, dưỡng lão, chăm sóc tại nhà và các mô hình chăm sóc chuyên nghiệp chưa được phát triển rộng rãi. Nguồn nhân lực chuyên sâu về lão khoa, phục hồi chức năng, điều dưỡng và chăm sóc dài hạn còn hạn chế. Đặc biệt, tại vùng cao, vùng sâu, vùng xa, điều kiện giao thông, khoảng cách địa lý và khả năng chi trả tiếp tục là những rào cản ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận dịch vụ của người cao tuổi.
Một khó khăn khác là sự thiếu hụt thông tin và dữ liệu chuyên biệt về kinh tế bạc. Hiện chưa có hệ thống thống kê riêng về quy mô thị trường, mức chi tiêu của người cao tuổi, số lượng doanh nghiệp tham gia, doanh thu, lao động và mức đóng góp của kinh tế bạc đối với tăng trưởng. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng nhận diện nhu cầu, đánh giá tiềm năng và xây dựng chính sách phát triển phù hợp. Trong điều kiện phát triển kinh tế ngày càng dựa trên dữ liệu, việc hình thành hệ thống thông tin đầy đủ, tin cậy về kinh tế bạc cần được xem là một nhiệm vụ quan trọng.
Bên cạnh đó, sự phát triển nhanh của khoa học, công nghệ và chuyển đổi số vừa tạo ra cơ hội, vừa đặt ra những thách thức mới. Mặc dù tỷ lệ kết nối internet trên địa bàn tỉnh đạt trên 98%, nhưng khả năng tiếp cận và sử dụng công nghệ số của một bộ phận người cao tuổi còn hạn chế. Sự khác biệt về trình độ, kỹ năng, điều kiện kinh tế và nơi cư trú có thể làm gia tăng khoảng cách trong tiếp cận các dịch vụ số. Nguy cơ bị lừa đảo, gian lận thương mại và xâm phạm thông tin cá nhân trên môi trường mạng cũng là vấn đề cần đặc biệt quan tâm.
Từ thực tiễn đó, yêu cầu đặt ra đối với Lào Cai không chỉ là thích ứng thụ động với già hóa dân số, mà phải chủ động chuyển hóa những thách thức thành cơ hội phát triển. Trước hết, cần đổi mới tư duy, xác định phát triển kinh tế bạc là một nội dung quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội, gắn với mục tiêu nâng cao chất lượng cuộc sống, phát huy nguồn lực con người và thúc đẩy tăng trưởng bền vững. Trong đó, người cao tuổi phải được đặt ở vị trí trung tâm, vừa được bảo đảm quyền lợi, vừa được tạo điều kiện tiếp tục đóng góp cho gia đình, cộng đồng và xã hội.
Đồng thời, cần phát huy vai trò kiến tạo của Nhà nước trong hoàn thiện cơ chế, chính sách, phát triển hạ tầng thiết yếu và bảo đảm an sinh xã hội; khuyến khích doanh nghiệp, hợp tác xã và các tổ chức xã hội tham gia phát triển sản phẩm, dịch vụ phù hợp. Việc huy động nguồn lực xã hội cần gắn với bảo đảm chất lượng, khả năng tiếp cận và sự công bằng giữa các nhóm người cao tuổi, nhất là đối với người có hoàn cảnh khó khăn, người dân vùng sâu, vùng xa và vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
Về lâu dài, phát triển kinh tế bạc cần được đặt trong mối quan hệ chặt chẽ với chuyển đổi mô hình tăng trưởng, đổi mới sáng tạo và phát triển kinh tế tư nhân. Những lĩnh vực như chăm sóc sức khỏe, phục hồi chức năng, du lịch nghỉ dưỡng, sản phẩm dinh dưỡng, công nghệ hỗ trợ và dịch vụ chăm sóc tại cộng đồng có thể trở thành những không gian phát triển mới nếu được đầu tư đúng hướng. Đồng thời, việc phát huy tri thức, kinh nghiệm và kỹ năng của người cao tuổi sẽ góp phần bổ sung nguồn lực lao động, bảo tồn các giá trị văn hóa và tăng cường tính bền vững của cộng đồng.
Già hóa dân số là xu hướng tất yếu, nhưng cách thức ứng phó và khai thác những cơ hội từ xu hướng đó phụ thuộc vào tầm nhìn, tư duy và hành động của mỗi địa phương. Với những lợi thế về tài nguyên thiên nhiên, bản sắc văn hóa, sản phẩm đặc trưng và nguồn lực con người, Lào Cai có cơ sở để từng bước hình thành hệ sinh thái kinh tế bạc phù hợp với điều kiện của tỉnh miền núi, biên giới. Phát triển kinh tế bạc không chỉ là giải pháp ứng phó với sự thay đổi cơ cấu dân số, mà còn là hướng đi có ý nghĩa lâu dài trong mở rộng không gian phát triển, nâng cao chất lượng tăng trưởng và bảo đảm an sinh xã hội. Quan trọng hơn, đó còn là sự khẳng định quan điểm phát triển lấy con người làm trung tâm, để mỗi người dân, ở bất kỳ độ tuổi nào, đều có cơ hội sống khỏe mạnh, hạnh phúc, tiếp tục cống hiến và thụ hưởng những thành quả của sự phát triển, góp phần xây dựng tỉnh Lào Cai ngày càng phát triển theo hướng “xanh, hài hòa, bản sắc và hạnh phúc”.