Sau cánh cửa, những cơ hội trở về…

Ở Trại giam Hồng Ca, công việc mỗi ngày bắt đầu từ những quy định rất nghiêm ngặt, nhưng đích đến không chỉ là giữ cho cơ sở giam giữ an toàn. Phía sau những cánh cửa khép lại là một hành trình khác: Giúp những người từng vấp ngã nhận ra lỗi lầm, học cách sống có kỷ luật và chuẩn bị cho ngày trở về. Trong hành trình ấy, sức mạnh của tổ chức Đảng được thể hiện không chỉ ở năng lực lãnh đạo, mà còn ở bản lĩnh, trách nhiệm của từng cán bộ, đảng viên và sự thay đổi của những người đang chấp hành án.

Giữ nghiêm kỷ luật, mở cơ hội hoàn lương

Buổi sáng ở Trại giam Hồng Ca, nơi đang quản lý, giam giữ hơn 3.000 phạm nhân, bắt đầu bằng sự nền nếp, chính xác. Mỗi công việc có người phụ trách, mỗi vị trí có yêu cầu riêng.

Với 415 cán bộ, chiến sĩ được tổ chức thành 8 đội và 2 phân trại, sự chính xác ấy không đơn thuần là yêu cầu của kỷ luật, tác phong công tác mà còn là điều kiện để giữ vững an ninh, an toàn của cả đơn vị.

Nhưng nếu công việc chỉ dừng ở việc “giữ người”, thì nhiệm vụ của một trại giam vẫn chưa thể coi là hoàn thành. Bởi phía sau mỗi hồ sơ phạm nhân là một con người. Có người đến từ vùng sâu, vùng xa, chưa từng được học hành đầy đủ. Có người mang theo những đổ vỡ gia đình, mặc cảm về lỗi lầm, những hạn chế trong nhận thức và cả tâm lý chưa thích nghi với môi trường chấp hành án.

Vì thế, với cán bộ quản giáo, nắm chắc quy định mới chỉ là yêu cầu đầu tiên. Điều khó hơn là phải nắm được diễn biến tư tưởng, nhận ra những thay đổi rất nhỏ trong thái độ, hành vi của từng người để có cách giáo dục phù hợp.

Thượng tá Hà Mạnh Hoàn - Đội trưởng Đội Giáo dục hồ sơ, Trại giam Hồng Ca, cho biết, phạm nhân có hoàn cảnh, độ tuổi, trình độ nhận thức, mức độ và tính chất vi phạm khác nhau. Vì vậy, công tác giáo dục phải được thực hiện thường xuyên, kết hợp giáo dục chung, giáo dục riêng và giáo dục cá biệt; đồng thời phải kịp thời phát hiện, giải quyết những mâu thuẫn phát sinh, không để hình thành điểm nóng, vụ việc phức tạp.

Ở đây, sự nghiêm khắc và tính nhân văn không đối lập. Kỷ luật phải được giữ nghiêm để bảo đảm trật tự. Chính sách đối với phạm nhân phải được thực hiện đầy đủ, đúng quy định để họ yên tâm chấp hành án. Giáo dục phải đủ kiên trì để một người nhận ra sai lầm của mình. Tất cả phải trong khuôn khổ pháp luật. Đó cũng chính là bài toán đặt ra với tổ chức Đảng ở một đơn vị đặc thù như Trại giam Hồng Ca.

Việc quản lý, giam giữ an toàn là nhiệm vụ nền tảng. Trên cơ sở đó, đơn vị đã triển khai thường xuyên công tác giáo dục, cải tạo, giúp phạm nhân nâng cao ý thức chấp hành pháp luật, nhận thức rõ trách nhiệm với bản thân, gia đình và xã hội, từng bước chuẩn bị điều kiện tái hòa nhập cộng đồng. Hai nhiệm vụ này có quan hệ chặt chẽ: Quản lý nghiêm minh tạo môi trường ổn định cho giáo dục, giáo dục tốt giúp phạm nhân nâng cao ý thức tự giác, hạn chế vi phạm và giảm nguy cơ tái phạm.

Đại tá Vũ Văn Sơn - Bí thư Đảng ủy, Giám thị Trại giam Hồng Ca

Do đó, xây dựng Đảng ở Trại giam Hồng Ca được coi là nhiệm vụ chính trị hàng đầu của đơn vị. Nghị quyết chỉ thực sự có sức sống khi đi vào từng ca trực, buổi giáo dục, cuộc gặp gỡ riêng với phạm nhân, cách xử lý một mâu thuẫn hay một tình huống phát sinh. Đó không phải là những công việc hào nhoáng nhưng lại thử thách rõ nhất bản lĩnh của người cán bộ, đảng viên.

Trong điều kiện biên chế còn thiếu so với yêu cầu, đối tượng chấp hành án ngày càng đa dạng, tính chất vi phạm phức tạp, một số cơ sở vật chất xuống cấp và yêu cầu thực thi pháp luật ngày càng cao, Đảng ủy, lãnh đạo Trại giam Hồng Ca luôn xác định giữ vững đoàn kết, bản lĩnh chính trị và kỷ luật là yêu cầu xuyên suốt. Các phong trào “Vì an ninh Tổ quốc”, học tập và thực hiện 6 điều Bác Hồ dạy Công an nhân dân, phong trào “ba nhất” được gắn với nhiệm vụ cụ thể của đơn vị.

Quan trọng hơn, yêu cầu ấy bắt đầu từ chính đội ngũ thực thi nhiệm vụ. Cán bộ, đảng viên, nhất là người đứng đầu, phải nêu gương trong tu dưỡng, rèn luyện; nói đi đôi với làm; thường xuyên tự soi, tự sửa và không ngừng nâng cao năng lực chuyên môn.

Ở nơi mỗi quyết định, lời nói và cách ứng xử của cán bộ đều có thể tác động trực tiếp đến tâm lý, thái độ của người chấp hành án, công tác xây dựng Đảng trước hết phải bắt đầu từ xây dựng đội ngũ thực thi nhiệm vụ. Điều đó được thể hiện rõ trong những lớp học xóa mù chữ tại đơn vị.

Những con chữ mở ra cánh cửa mới

8 giờ sáng thứ Bảy, trong phòng học tại Phân trại số 1, Trại giam Hồng Ca, hơn 30 phạm nhân ngồi ngay ngắn trước những trang vở. Tiếng đánh vần vang lên, chậm và còn nhiều ngập ngừng. Những bàn tay vốn quen với công việc lao động nay cầm bút, nắn nót từng nét chữ.

Ở cuối lớp, có những mái đầu đã điểm bạc. Với không ít người, đây là lần đầu tiên trong đời họ mới thực học chữ.

Dạy một lớp học bình thường đã cần sự kiên trì. Với lớp học có học viên ở nhiều độ tuổi, trình độ nhận thức khác nhau; nhiều người là đồng bào dân tộc thiểu số, ít có điều kiện tiếp xúc với tiếng phổ thông, lại vừa lao động cải tạo vừa học tập, người đứng lớp càng phải kiên nhẫn.

Thiếu tá Lê Quyết Thắng, cán bộ dạy lớp xóa mù chữ cho biết, mỗi bài giảng phải chậm hơn, kỹ hơn để không ai bị bỏ lại phía sau.

Chỉ riêng năm 2026, Trại giam Hồng Ca phối hợp với ngành Giáo dục và Đào tạo tỉnh Lào Cai tổ chức 2 lớp xóa mù chữ cho 80 phạm nhân. Những “Tủ sách lưu động” cũng được đưa vào trại, mở thêm cơ hội đọc, học và tự tìm hiểu kiến thức. Nhưng điều đáng nói nhất của lớp học không ở số người hoàn thành chương trình mà ở những thay đổi rất nhỏ chỉ người trực tiếp dạy học, quản giáo, giáo dục phạm nhân mới có thể nhận ra.

Với phạm nhân Sùng A Trứ, giá trị của con chữ hiện lên rõ ràng hơn. Trước khi vào trại, Trứ không biết đọc, không biết viết. Mỗi khi làm thủ tục giấy tờ, anh chỉ có thể điểm chỉ. Những việc tưởng rất bình thường đối với người biết chữ lại trở thành một rào cản đối với anh.

Ở Trại giam Hồng Ca, Trứ được cán bộ dạy học. Từ những nét chữ đầu tiên còn vụng về, anh dần có thể tự đọc, tự viết. Và rồi một ngày, anh tự tay viết được lá thư gửi mẹ.

Khoảng cách từ một người chỉ có thể điểm chỉ đến một người có thể tự viết thư cho mẹ đã không còn nhờ một lớp học xóa mù chữ. Khoảng cách giữa mặc cảm và tự tin; giữa sự phụ thuộc và khả năng tự mình làm một việc tưởng như rất khó đã được rút ngắn.

Một con chữ chưa thể làm nên một cuộc đời mới, nhưng với người từng không biết đọc, biết viết, con chữ đầu tiên có thể là dấu hiệu cho thấy họ đang bắt đầu thay đổi.

Xóa mù chữ chỉ là một phần trong quá trình giáo dục, cải tạo ở Trại giam Hồng Ca. Phạm nhân mới đến được giáo dục công dân, làm quen môi trường, học nội quy. Trong quá trình chấp hành án, họ tiếp tục được giáo dục pháp luật, tham gia các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể dục, thể thao, đọc sách báo, nghe đài, tham gia phong trào thi đua và nhiều hoạt động khác. Những trường hợp cần quan tâm được tập trung giáo dục về tâm lý, tư tưởng, công dân, pháp luật bằng những hình thức phù hợp.

Mục tiêu của giáo dục không dừng ở việc giúp một người “không vi phạm nội quy” trong thời gian ở trại mà xa hơn là để khi trở về cộng đồng, người đó có khả năng sống và tuân thủ pháp luật.

Thiếu tá Hoàng Cao Sơn, người làm công tác cảnh sát quản giáo từ tháng 8/2012, vẫn nhớ câu chuyện của Hoàng Anh Đức, phạm nhân chấp hành án 14 năm về tội mua bán trái phép chất ma túy. Những ngày đầu vào trại, Đức mặc cảm, bi quan, thiếu hợp tác, không tích cực lao động, học tập. Có lúc anh nói: “Tôi bị bệnh, thường xuyên đau ốm. Tôi sắp chết rồi, không cần đến giảm án”.

Thay vì nhắc nhở hay xử lý, cán bộ quản giáo tìm cách gặp gỡ, lắng nghe, tìm hiểu nguyên nhân phía sau sự buông xuôi ấy. Đó là mặc cảm về lỗi lầm, hoàn cảnh gia đình khó khăn và tâm lý chưa thích nghi với môi trường chấp hành án.

Qua nhiều lần gặp gỡ, lắng nghe, động viên, cán bộ quản giáo từng bước giúp Đức cởi bỏ mặc cảm, tạo điều kiện để anh tham gia lao động, học tập và hòa nhập với tập thể. Từ những thay đổi nhỏ, Đức dần lấy lại tinh thần và ý thức chấp hành.

Thiếu tá Sơn cho biết, mỗi khi phạm nhân có tiến bộ, dù chỉ là chấp hành nội quy tốt hơn, tích cực lao động, học tập hoặc có thái độ đúng mực với những người chung quanh, anh đều ghi nhận, động viên để họ có thêm động lực phấn đấu.

Sau 6 tháng cải tạo, Đức đã có chuyển biến rõ rệt. Anh tự giác chấp hành nội quy, tích cực lao động, học tập và chủ động giúp đỡ những phạm nhân khác.

Trong một phong trào thi đua do đơn vị phát động, Đức tự viết thư xin lỗi gia đình, nhận lỗi về những việc đã gây ra và bày tỏ mong muốn sau khi chấp hành xong án sẽ trở về làm lại cuộc đời. Bài viết được trao giải. Đối với người cán bộ quản giáo, điều đáng nhớ không nằm ở giải thưởng mà ở thời điểm một người từng buông xuôi bắt đầu nhìn về phía trước.

“Công tác cảnh sát quản giáo không đơn thuần là quản lý, giám sát việc chấp hành án mà còn là giáo dục, uốn nắn để phạm nhân từng bước tiến bộ, trở thành người có ích cho gia đình và xã hội”, Thiếu tá Sơn chia sẻ.

Đằng sau sự chuyển biến ấy là một hành trình thầm lặng, được bồi đắp từ những cuộc trò chuyện, sự động viên đúng lúc và lòng kiên trì trước từng bước tiến nhỏ. Người cán bộ phải đủ kiên nhẫn để nhìn thấy phía sau một con người từng mắc sai lầm vẫn còn khả năng đứng dậy và làm lại.

Từ mỗi trường hợp cụ thể, yêu cầu xây dựng Đảng ở Trại giam Hồng Ca được thể hiện bằng những việc làm cụ thể: Cán bộ, đảng viên không chỉ cần bản lĩnh, trách nhiệm mà còn phải có phương pháp để giữ nghiêm kỷ luật, đồng thời khơi dậy ở người chấp hành án ý thức tự sửa mình và quyết tâm hướng tới ngày trở về.

Từ cánh cửa trại giam đến ngày trở về

Nếu giáo dục giúp thay đổi nhận thức thì học nghề, lao động và hướng nghiệp là bước chuẩn bị để mỗi người có thể tự đứng trên đôi chân mình sau ngày trở về.

Tại Trại giam Hồng Ca, phạm nhân được bố trí lao động, học nghề, truyền nghề theo quy định. Mục tiêu không chỉ là trang bị kỹ năng nghề nghiệp mà còn hình thành ý thức, kỷ luật lao động và thói quen làm việc - những điều cần thiết để tìm kiếm việc làm, tạo thu nhập hợp pháp sau khi chấp hành xong án.

Tuy nhiên, cánh cửa trại giam mở ra không có nghĩa mọi khó khăn đã khép lại. Khi trở về, nhiều người phải đối diện với những khó khăn liên quan gia đình, việc làm, cộng đồng và cả những định kiến. Vì vậy, việc chuẩn bị cho ngày trở về không thể chỉ bắt đầu vào những ngày cuối cùng của thời hạn chấp hành án.

Tại Trại giam Hồng Ca, công tác này được thực hiện trong suốt quá trình phạm nhân chấp hành án, từ tuyên truyền, phổ biến pháp luật đến hướng dẫn những vấn đề liên quan căn cước, cư trú, xóa án tích, tín dụng đối với người chấp hành xong án phạt tù; tổ chức “Hội nghị gia đình phạm nhân”, chương trình “Thắp sáng ước mơ hoàn lương”; cung cấp thông tin về thị trường lao động, giáo dục nghề nghiệp và định hướng việc làm.

Từ đó cho thấy, công tác quản lý phạm nhân không chỉ là quản lý một người đang chấp hành án mà còn là quá trình chuẩn bị cho một công dân trở lại cộng đồng.

Ngày 1/6/2026, tại Trại giam Hồng Ca diễn ra lễ công bố quyết định đặc xá của Chủ tịch nước. Phân trại số 1 có 86 phạm nhân được đặc xá trong tổng số 99 trường hợp do đơn vị đề nghị. Việc xét duyệt được thực hiện nghiêm túc, công khai, dân chủ, minh bạch, trên cơ sở quá trình cải tạo, chấp hành nội quy, lao động, học tập và thực hiện các nghĩa vụ theo quy định.

Nhìn từ bên ngoài, đặc xá là một sự kiện pháp lý. Nhưng đối với những người ở sau cánh cửa trại giam, đó là thời khắc trở về. Với cán bộ quản giáo, đây cũng là dịp nhìn lại cả một quá trình, bởi quyết định đặc xá không được tạo nên trong một ngày. Phía sau đó là những tháng ngày chấp hành án, lao động, học tập, rèn luyện và thay đổi.

Sự khoan hồng của Nhà nước luôn đi cùng yêu cầu chấp hành pháp luật. Mỗi trường hợp được xem xét đều gắn với quá trình rèn luyện, cải tạo và những tiêu chí cụ thể. Tuy nhiên, cánh cửa mở ra cũng mới chỉ là điểm bắt đầu của một chặng đường khác.

Trở về với gia đình là niềm mong mỏi, nhưng bắt đầu lại cuộc sống chưa bao giờ là việc dễ dàng. Người chấp hành xong án phải tìm được việc làm, có thu nhập ổn định, gây dựng lại niềm tin với gia đình và cộng đồng; quan trọng hơn là có đủ nghị lực để không quay lại con đường cũ.

Vì vậy, công việc của cán bộ Trại giam Hồng Ca không chỉ giới hạn trong phạm vi những bức tường của cơ sở giam giữ. Đích đến cuối cùng của quá trình giáo dục, cải tạo vẫn là cộng đồng, nơi mỗi người phải tự chứng minh sự thay đổi bằng chính cuộc sống của mình.

Nhìn từ đó, vai trò của tổ chức Đảng được thể hiện qua cách mỗi nhiệm vụ được thực hiện đến cùng: Giữ vững an ninh, an toàn; kịp thời xử lý những mâu thuẫn phát sinh; duy trì lớp học; tổ chức lao động, dạy nghề; kiên trì với những trường hợp khó giáo dục. Tất cả đều là những mắt xích trong một nhiệm vụ chung: giúp người chấp hành án có cơ hội tiến bộ và chuẩn bị tốt hơn cho ngày trở lại cộng đồng.

Trại giam Hồng Ca được hình thành từ năm 1967, ban đầu chỉ có 30 cán bộ, chiến sĩ, sau đó từng bước xây dựng, trưởng thành và được ghi nhận bằng nhiều phần thưởng, danh hiệu. Tuy nhiên, chiều dài lịch sử của một đơn vị không chỉ được ghi bằng những dấu mốc hay phần thưởng. Điều đó còn thể hiện trong những ngày làm việc tưởng như bình thường: Những ca trực được thực hiện nghiêm túc, quy trình được tuân thủ chính xác, tình huống khó được xử lý tỉnh táo; sự kiên trì của người dạy trước một học viên lớn tuổi; nỗ lực của cán bộ quản giáo đối với phạm nhân nhiều lần vi phạm. Đôi khi, kết quả hiện hữu nhất là một con người từng mặc cảm đã có thể tự tin nhìn về phía trước.

Nhìn từ Trại giam Hồng Ca, có thể thấy mối quan hệ chặt chẽ giữa ba yếu tố: Quản lý, giam giữ an toàn là nền tảng; giáo dục, cải tạo là mục tiêu; xây dựng đội ngũ cán bộ, đảng viên có bản lĩnh, kỷ luật và trách nhiệm là điều kiện để cả hai nhiệm vụ được thực hiện đúng hướng.

Sức mạnh của tổ chức Đảng ở một đơn vị đặc thù vì thế không chỉ thể hiện qua những con số trong báo cáo. Sức mạnh ấy hiện hữu trong khả năng giữ vững kỷ cương trước những tình huống phức tạp, trong việc mỗi cán bộ hiểu rõ phần việc và trách nhiệm của mình, và sau cùng là những chuyển biến thực chất ở con người.

Ngày 1/6/2026, 86 phạm nhân tại Trại giam Hồng Ca bước qua cánh cửa trở về. Sau lưng họ là những năm tháng chấp hành án; phía trước là gia đình, cộng đồng và cuộc sống phải tự mình gây dựng lại. Phía sau cánh cửa ấy, công việc của cán bộ Trại giam Hồng Ca vẫn tiếp tục. Những lớp học vẫn mở, kỷ luật vẫn được giữ nghiêm, những cán bộ quản giáo vẫn gắn bó, đồng hành với những con người, hoàn cảnh và câu chuyện mới.

Bởi mỗi người trở về, hoàn lương và làm lại cuộc đời cũng là một thước đo của công tác xây dựng Đảng ở Trại giam Hồng Ca: Không chỉ giữ cho trại giam đoạt động đúng quy định mà còn góp phần để khi cánh cửa trại giam mở ra, mỗi phạm nhân vững tin về với gia đình, cộng đồng và bắt đầu lại cuộc đời bằng chính sự thay đổi.