Mạch nguồn văn hóa trong câu soọng cô
Những màn hát đối sang làng chơi, đón dâu, câu giao duyên ý nhị cùng trải nghiệm văn hóa truyền thống đã tạo nên cuộc hội ngộ ý nghĩa của đồng bào Sán Dìu tại Làng Văn hóa dân tộc Sán Dìu, đặc khu Vân Đồn ngày 8/11. Trong không gian ấy, soọng cô tiếp tục kết nối các miền quê, các thế hệ qua lời ca, nếp xưa.
Tiếng hát đối trong tiết mục “Sang làng chơi” của đoàn Dương Huy gợi cảnh người Sán Dìu xưa rủ nhau đi hát những ngày nông nhàn. Qua sông, sang làng, người cất lời mời, người đáp câu chào, cuộc hát có thể nối dài qua nhiều xóm, nhiều đêm. Ở đó, câu hát thay lời hỏi thăm, mở đầu những mối thân tình. Lời ca ấy vang lên tại Làng Văn hóa dân tộc Sán Dìu, thôn Bình Dân (đặc khu Vân Đồn) như đưa người dự hội trở lại những cuộc gặp gỡ thuở trước.
Tiết mục hát đối soọng cô “Sang làng chơi” được thể hiện sinh động tại chương trình giao lưu.
Lối hát đối còn làm rộn ràng trích đoạn đón dâu. “Đến cổng nhà em, em chắn cổng. Cổng nàng gác lên đôi cầu hồng...”. Nhà gái đưa ra thử thách, nhà trai phải hát đáp khéo léo, lễ vật chu toàn mới được bước qua cổng. Đối đáp trọn vẹn, cổng mở ra, hai họ vui mừng đón nhau. Phong tục cưới hỏi hiện lên duyên dáng mà trang trọng qua tiếng hát.
Đằng sau những màn diễn xướng ấy, theo bà Trương Thị Lê, Trưởng Ban Liên lạc cộng đồng dân tộc Sán Dìu TP Quảng Ninh, chương trình giúp đồng bào các địa phương gặp gỡ, thắt chặt tình cảm, đồng thời để nghệ nhân, câu lạc bộ cùng thực hành, chia sẻ cách gìn giữ văn hóa. Việc kết hợp nhiều hoạt động trải nghiệm với giao lưu dân ca cũng giúp người trẻ gần gũi hơn với phong tục, tiếng hát của dân tộc mình.
Bởi vậy, cuộc gặp gỡ ngày 8/11 không gói trong đêm văn nghệ. Trước giờ giao lưu soọng cô, các đoàn tham quan không gian văn hóa tại Làng văn hóa, tìm hiểu trang phục, vật dụng sinh hoạt, phong tục truyền thống. Những chuyện quanh đồ dùng quen thuộc, nếp ăn ở và sinh hoạt cộng đồng giúp mỗi người nhận ra nét văn hóa được gìn giữ trong đời sống thường ngày.
Người tham gia tìm hiểu phong tục, tập quán truyền thống của đồng bào Sán Dìu tại Làng Văn hóa dân tộc Sán Dìu, đặc khu Vân Đồn
Hoạt động trải nghiệm làm bánh bạc đầu cũng thu hút người tham gia. Đây là món bánh truyền thống của người Sán Dìu thường có trong dịp lễ, Tết, cưới hỏi. Bột nếp, nhân lạc, vừng cùng cách làm bánh được giới thiệu, để việc thưởng thức món ăn thêm ý nghĩa khi người dự hội hiểu đôi điều về bàn tay khéo léo và tập quán quê mình.
Sau những trải nghiệm ban chiều, tiếng soọng cô trở thành tâm điểm đêm giao lưu. Các màn giao duyên, mời trầu, giã bạn dẫn người nghe vào thế giới lời ca giàu ý tứ. Ở bài hát mời trầu, cô gái khéo léo ngỏ lời, chàng trai đáp lại bằng tình cảm, sự biết ơn. Đến lúc giã bạn, lời hát hỏi bao giờ người đi trở lại, hẹn chuẩn bị trầu cau đón tiếp, rồi lưu luyến tiễn đưa. Không cần lời lẽ cầu kỳ, miếng trầu, quả cau, câu hẹn đã nói hộ bao tình cảm.
Bên cạnh lời giao duyên, soọng cô còn hấp dẫn ở tài ứng đối và nếp ứng xử gửi trong từng câu hát. Tiêu biểu là màn chắn cổng đón dâu. Nhà gái vừa thử tài nhà trai, vừa nhắc đến lễ vật, lòng thành và sự kính trọng tổ tiên. Nhà trai đáp lời để đón dâu, mang theo sự trân trọng dành cho hai họ. Được tái hiện bên những bộ trang phục truyền thống, trích đoạn giúp người dự hội hiểu vì sao lời hát có mặt trong những thời khắc quan trọng của đời người.
Lý giải sức gắn kết ấy, TS Trần Quốc Hùng, Trung tâm Nghiên cứu, bảo tồn và phát triển văn hóa Sán Dìu Việt Nam, cho biết: Soọng cô mang nghĩa xướng ca, là hình thức hát đối đáp giao duyên của nam nữ thanh niên. Xưa kia, những đoàn hát có người lớn tuổi dẫn dắt đi qua nhiều làng, kéo dài nhiều ngày đêm, số người tham gia tăng lên hàng chục. Cuộc giao lưu hôm nay giúp đồng bào các địa phương gặp gỡ, ôn lại bản sắc, vừa thực hành vừa trao truyền cho con cháu; tiếng hát còn tăng sự gắn bó trong quá trình gìn giữ những giá trị văn hóa khác.
Đồng bào Sán Dìu cùng người dân, du khách gần xa hào hứng trải nghiệm làm bánh bạc đầu truyền thống.
Từ lời hát sang làng chơi đến những màn giao duyên, đón dâu, cuộc hội ngộ tại Vân Đồn cho thấy sức sống của văn hóa Sán Dìu nằm trong chính sự tham gia của cộng đồng. Khi nghệ nhân còn cất tiếng, người trẻ còn có dịp nghe, học và hát cùng nhau, những cuộc hẹn soọng cô sẽ tiếp tục nối dài.
