Ứng dụng công nghệ và dữ liệu số trong bảo vệ môi trường

Quan trắc tự động, số hóa dữ liệu, kết nối thông tin nguồn thải và từng bước ứng dụng trí tuệ nhân tạo đang được Quảng Ninh đưa vào công tác quản lý môi trường. Từ việc theo dõi chất lượng không khí, nước, đến kiểm soát nguồn thải, công nghệ giúp cơ quan quản lý có thêm dữ liệu để nhận diện biến động và xử lý các vấn đề về môi trường.

Lãnh đạo thành phố kiểm tra thực tế hoạt động giám sát các chỉ số môi trường theo thời gian thực tại Trung tâm Quan trắc tài nguyên và môi trường (Sở NN&MT).

Quảng Ninh hiện có 171 trạm quan trắc tự động, phục vụ theo dõi chất lượng không khí, nước và nguồn thải. Dữ liệu được cập nhật, giúp cơ quan quản lý theo dõi diễn biến môi trường và phục vụ thanh tra, kiểm tra định kỳ, đột xuất. Hệ thống cũng tạo cơ sở để phân tích dữ liệu, nhận diện những dấu hiệu bất thường và cảnh báo sớm.

Quy mô quan trắc được duy trì trên nhiều thành phần môi trường. Riêng đợt quan trắc tháng 6/2026, Trung tâm Quan trắc tài nguyên và môi trường (Sở NN&MT) thực hiện tại 239 vị trí, gồm 61 điểm không khí, 84 điểm nước mặt, 90 điểm nước biển ven bờ và 4 điểm nước dưới đất. Các số liệu cho thấy phần lớn thông số về môi trường nằm trong giới hạn quy chuẩn, nhưng đồng thời chỉ ra những khu vực cần tiếp tục theo dõi.

Trong tháng 6, có 3 điểm quan trắc ghi nhận tiếng ồn vượt quy chuẩn tại ngã ba Tràng Bạch, khu dân cư Đồi Cây và khu dân cư Quảng Điền. Một số chỉ tiêu nước mặt biến động tại các tuyến sông, suối thuộc khu vực Cẩm Phả, Mông Dương, Ba Chẽ và một số lưu vực khác. Với nước biển ven bờ, một số vị trí ghi nhận cục bộ TSS, Fe, Cu, Zn vượt quy chuẩn.

Hệ thống quan trắc của thành phố không chỉ thể hiện được giá trị khi cung cấp thông số về chất lượng môi trường tại từng thời điểm, mà còn cập nhật dữ liệu thường xuyên, giúp các cơ quan chuyên môn có thể đối chiếu diễn biến giữa các kỳ, khoanh vùng những nơi có dấu hiệu bất thường và xác định nội dung cần kiểm tra, giám sát.

Cùng với quan trắc môi trường, công nghệ được đưa trực tiếp vào quá trình kiểm soát nguồn thải. Tại các khu công nghiệp, hệ thống xử lý nước thải tập trung và quan trắc nước thải tự động giúp theo dõi liên tục các thông số trước khi xả ra môi trường. Các cơ sở có nguồn phát thải lớn cũng được yêu cầu đầu tư hệ thống quan trắc tự động, kết nối dữ liệu phục vụ quản lý.

Trong khai thác than, công nghệ được ứng dụng ở cả sản xuất và kiểm soát môi trường, an toàn. Các đơn vị triển khai hệ thống quan trắc khí mỏ tự động, tự động hóa hầm bơm, trạm điện, trạm quạt trung tâm và các tuyến băng tải chính. 17/17 đơn vị sản xuất than trên địa bàn Quảng Ninh đã ứng dụng phần mềm giao ca, nhật lệnh điện tử. Những hệ thống này vừa giảm sự phụ thuộc vào thao tác thủ công, vừa tạo thêm dữ liệu phục vụ theo dõi hoạt động sản xuất và các yếu tố liên quan đến an toàn, môi trường.

Một hướng khác là sử dụng công nghệ để xử lý và tái sử dụng chất thải. Từ năm 2022 đến nay, khoảng 20% nhiệm vụ KHCN của Quảng Ninh có liên quan đến quản lý tài nguyên, bảo vệ môi trường và ứng phó biến đổi khí hậu. Một số nhiệm vụ tập trung vào tái chế chất thải rắn làm vật liệu xây dựng; sử dụng tro bay, xỉ đáy từ Nhà máy Nhiệt điện Cẩm Phả để sản xuất vật liệu xây dựng; nghiên cứu sử dụng phân bón hữu cơ công nghệ nano trong sản xuất nông nghiệp.

Cán bộ kỹ thuật Công ty CP Nhiệt điện Quảng Ninh vận hành và theo dõi hệ thống quan trắc môi trường tự động, cảnh báo nguy cơ ô nhiễm môi trường tại trung tâm điều hành.

Ở khu vực dân cư, các giải pháp công nghệ có quy mô nhỏ hơn, nhưng hướng tới xử lý ngay tại nguồn. Mô hình sử dụng chế phẩm vi sinh xử lý rác hữu cơ tại Đầm Hà giúp các hộ gia đình tận dụng rác hữu cơ để tạo phân bón, giảm lượng chất thải phải thu gom và xử lý. Người dân tham gia mô hình cũng có thêm một phương án xử lý rác sinh hoạt phù hợp với điều kiện thực tế của hộ gia đình.

Chia sẻ về định hướng tiếp tục ứng dụng sâu công nghệ và dữ liệu vào hoạt động bảo vệ môi trường, Phó Giám đốc Sở NN&MT Nguyễn Như Hạnh cho biết: Hiện nay, dữ liệu về môi trường được hình thành từ nhiều nguồn, như các trạm quan trắc tự động, kết quả quan trắc định kỳ, dữ liệu từ hệ thống quan trắc nguồn thải của doanh nghiệp và các kết quả nghiên cứu khoa học. Khi những nguồn dữ liệu này được chuẩn hóa và kết nối, cơ quan quản lý sẽ có cơ sở đầy đủ hơn để đánh giá diễn biến môi trường theo không gian và thời gian. Định hướng này đã được Quảng Ninh đặt ra trong ứng dụng KHCN và chuyển đổi số. Thành phố hướng tới xây dựng hệ thống dữ liệu môi trường liên thông, đồng thời nghiên cứu ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong lĩnh vực tài nguyên và môi trường, trong đó có cảnh báo thiên tai.

Tháng 4/2026, Quảng Ninh ký thỏa thuận hợp tác với Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam về nghiên cứu, ứng dụng KHCN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số giai đoạn 2026-2030. Quản lý tài nguyên, bảo vệ môi trường, kinh tế biển, đô thị thông minh và ứng phó biến đổi khí hậu nằm trong nhóm lĩnh vực được xác định để hợp tác nghiên cứu, ứng dụng.

Nếu được triển khai đồng bộ, dữ liệu môi trường có thể được sử dụng không chỉ để “biết hiện trạng” mà còn phục vụ phân tích và dự báo. Chẳng hạn, việc kết nối dữ liệu quan trắc với dữ liệu về nguồn thải, không gian địa lý và hoạt động sản xuất có thể hỗ trợ xác định khu vực có nguy cơ ô nhiễm, theo dõi diễn biến theo thời gian và lựa chọn nội dung kiểm tra phù hợp. Đây cũng là điều kiện để ứng dụng các công cụ phân tích dữ liệu và AI vào quản lý môi trường thay vì chỉ sử dụng dữ liệu theo từng báo cáo, từng đợt quan trắc.