Dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi): Tiếp tục làm rõ một số quy định về trách nhiệm hình sự

Ngày 17/10, tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, Đại tướng Lương Tam Quang, Bộ trưởng Công an, thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ, trình bày Báo cáo tiếp thu, giải trình và chỉnh lý dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi). Ông Phan Chí Hiếu, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội trình bày Báo cáo ý kiến của Thường trực Ủy ban về việc giải trình, tiếp thu, chỉnh lý dự thảo Bộ luật.

Làm rõ các nội dung sửa đổi về tội danh, trách nhiệm hình sự và hình phạt

Trình bày báo cáo, Bộ trưởng Công an Lương Tam Quang cho biết, trên cơ sở ý kiến của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, các cơ quan của Quốc hội, đại biểu Quốc hội, các bộ, ngành, địa phương và nhân dân, Chính phủ đã chỉ đạo cơ quan chủ trì soạn thảo nghiên cứu, tiếp thu, giải trình và chỉnh lý dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi).

Các nội dung được tiếp thu, chỉnh lý gồm quy định về trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự, tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự, miễn trách nhiệm hình sự; phạm vi chịu trách nhiệm hình sự của hành vi chuẩn bị phạm tội; phạm vi chịu trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại và các quy định liên quan pháp nhân thương mại phải chịu trách nhiệm hình sự.

Dự thảo cũng được bổ sung các tội danh, hành vi phạm tội mới và lược bỏ một số tội danh, hành vi phạm tội.

Đối với những nội dung còn ý kiến khác nhau, cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp tục nghiên cứu, đánh giá để chỉnh lý các quy định về tội phạm có tổ chức, phòng vệ chính đáng, áp dụng hình phạt đối với pháp nhân thương mại và cá nhân thực hiện hành vi phạm tội với danh nghĩa pháp nhân thương mại; thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình; trừ thời gian bắt buộc chữa bệnh và xóa án tích.

Một số quy định liên quan quyết định hình phạt dưới mức thấp nhất của khung hình phạt, chính sách đối với người phạm tội tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt cũng tiếp tục được nghiên cứu, hoàn thiện.

Đối với trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại, cơ quan chủ trì soạn thảo nghiên cứu giảm mức phạt tiền ở một số tội danh nhằm tránh xử lý quá nặng, ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất, kinh doanh và người lao động.

Việc quy định hình phạt đối với pháp nhân thương mại và cá nhân thực hiện hành vi phạm tội nhân danh pháp nhân cũng được nghiên cứu trên cơ sở bảo đảm sự tương xứng về trách nhiệm, căn cứ vào vai trò, mức độ lỗi, động cơ, mục đích và lợi ích thu được.

Đối với phần các tội phạm cụ thể, Chính phủ tiếp tục rà soát, chỉnh lý những quy định liên quan mua bán mô, bộ phận cơ thể người; xâm phạm quyền lợi người tiêu dùng; quản lý, sử dụng vốn đầu tư công, đấu thầu; ô nhiễm môi trường; trốn tránh nghĩa vụ quân sự; bí mật nhà nước; sở hữu trí tuệ; các tội phạm về chức vụ, an toàn giao thông và an ninh mạng.

Cơ quan chủ trì soạn thảo cũng tiếp tục nghiên cứu cấu thành các tội danh mới, nhất là trong lĩnh vực môi trường, an ninh mạng, sở hữu trí tuệ; rà soát hệ thống hình phạt, các mức định lượng bằng tiền và thống nhất thuật ngữ, khái niệm trong toàn bộ dự thảo.

Đề nghị cân nhắc việc bổ sung tội danh và điều chỉnh chính sách hình phạt

Trình bày Báo cáo ý kiến về việc giải trình, tiếp thu, chỉnh lý dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi), Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Phan Chí Hiếu cho biết, Thường trực Ủy ban ghi nhận Chính phủ đã khẩn trương, nghiêm túc nghiên cứu, tiếp thu nhiều ý kiến của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, các cơ quan của Quốc hội, đại biểu Quốc hội và nhân dân để hoàn thiện dự thảo.

Dự thảo Bộ luật sau chỉnh lý gồm 3 phần, 25 chương và 416 điều.

Thường trực Ủy ban nhận thấy, về cơ bản, các nội dung của dự thảo đã bám sát, thể chế hóa các quan điểm, chủ trương của Đảng, nhất là trong lĩnh vực bảo vệ an ninh quốc gia, an ninh mạng, cải cách tư pháp, phòng, chống tội phạm, phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Cơ quan thẩm tra đề nghị tiếp tục thể chế hóa đầy đủ các chủ trương, đường lối của Đảng được ban hành trong thời gian gần đây, trong đó có yêu cầu không hình sự hóa các mối quan hệ kinh tế, hành chính, dân sự; nghiên cứu áp dụng chính sách hình sự và chế tài nghiêm khắc đối với tội phạm về môi trường, an toàn thực phẩm và các hành vi xâm hại sức khỏe cộng đồng.

Về việc hình sự hóa và phi hình sự hóa các tội danh, hành vi, dự thảo bổ sung 11 tội danh mới; 63 hành vi, tình tiết định tội, định khung hình phạt mới trong cấu thành các tội hiện hành; bổ sung hành vi chuẩn bị phạm tội ở 10 tội danh và trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại ở 24 tội danh.

Dự thảo cũng bổ sung, tăng nặng một số mức hình phạt tiền, hình phạt tù; bỏ hình phạt tử hình ở 6 tội danh; bỏ 38 hành vi khỏi các tội danh hiện hành và bỏ 3 tội danh. Một số chế định được sửa đổi, bổ sung theo hướng giảm nhẹ trách nhiệm hình sự.

Thường trực Ủy ban nhận thấy dự thảo đã hình sự hóa nhiều hơn phi hình sự hóa. Việc điều chỉnh chính sách hình sự theo hướng mở rộng phạm vi hình sự hóa và tăng nặng một số hình phạt có tác động nhiều mặt đến hệ thống pháp luật cũng như kinh tế-xã hội. Do đó, đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp tục nghiên cứu, cân nhắc việc bổ sung các tội danh và hành vi phạm tội mới.

Đối với chính sách khoan hồng, dự thảo bổ sung quy định về người phạm tội tự nguyện nhận tội, chủ động, tích cực khai báo đầy đủ hành vi phạm tội và những tình tiết của vụ án mà mình biết trong giai đoạn điều tra; hoặc chấp nhận hình phạt được đề nghị trong giai đoạn truy tố, xét xử sơ thẩm, thì có thể được Tòa án quyết định hình phạt dưới mức thấp nhất của khung hình phạt được áp dụng mà không bắt buộc phải trong khung hình phạt liền kề nhẹ hơn.

Đa số ý kiến Thường trực Ủy ban tán thành bổ sung trường hợp người bị buộc tội tự nguyện nhận tội được hưởng chính sách khoan hồng, nhưng đề nghị chỉ áp dụng trong giai đoạn điều tra.

Đối với chính sách khoan hồng khi người phạm tội chấp nhận hình phạt trong giai đoạn truy tố, xét xử sơ thẩm, đa số ý kiến đề nghị không bổ sung quy định này, vì cho rằng việc tự nguyện nhận tội đã là cơ sở để xem xét chính sách khoan hồng, không nên buộc người bị buộc tội phải chấp nhận hình phạt.

Một số ý kiến khác tán thành quy định của dự thảo, cho rằng việc bổ sung chính sách này, cùng với thiết kế thủ tục tố tụng rút gọn, sẽ góp phần giải quyết vụ án nhanh chóng, kịp thời và tiết kiệm nguồn lực tố tụng.

Về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại, đa số ý kiến Thường trực Ủy ban nhất trí với quy định của dự thảo về việc không coi pháp nhân thương mại là chủ thể của tội phạm mà là chủ thể phải chịu trách nhiệm hình sự đồng thời với hành vi của cá nhân nhân danh pháp nhân thương mại, vì lợi ích của pháp nhân và chịu sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân.

Đối với đề xuất bỏ hình phạt đình chỉ hoạt động có thời hạn đối với pháp nhân thương mại, Thường trực Ủy ban đề nghị giữ hình phạt này, đồng thời quy định rõ không áp dụng đối với pháp nhân thương mại là tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài.

Liên quan việc thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình, Thường trực Ủy ban tán thành chủ trương tiếp tục thu hẹp hình phạt này, nhưng cho rằng việc bỏ hình phạt tử hình ở từng tội danh cần được cân nhắc kỹ.

Một số ý kiến đề nghị cân nhắc việc bỏ hình phạt tử hình đối với tội mua bán trái phép chất ma túy và tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi, nhằm tránh tác động bất lợi đến hiệu quả răn đe, phòng ngừa và xử lý tội phạm.

Một số ý kiến khác tán thành định hướng bỏ hình phạt tử hình ở 6 tội danh như quy định của dự thảo.

Thường trực Ủy ban Pháp luật và Tư pháp đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp tục nghiên cứu, tiếp thu, chỉnh lý, hoàn thiện dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi), bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ của hệ thống pháp luật.