Ngôi cổ tự lưu dấu 35 nhà sư ra trận cứu nước
Chùa Cổ Lễ, còn gọi là Thần Quang Tự, là ngôi cổ tự có lịch sử lâu đời, thờ Phật và Đức Thánh Tổ Nguyễn Minh Không, vị Quốc sư nổi tiếng thời Lý.
Theo các tư liệu lịch sử, chùa được khởi dựng từ thế kỷ 12, dưới thời vua Lý Thần Tông. Trải qua nhiều biến thiên, công trình từng xuống cấp, đổ nát. Đến năm 1902, Đệ Nhất Sư Tổ Phạm Quang Tuyên về trụ trì, cùng người dân địa phương tái thiết chùa theo kiến trúc “Nhất Thốc Lâu Đài”.
Điểm đặc biệt của chùa Cổ Lễ là sự giao thoa giữa kiến trúc Phật giáo truyền thống và những đường nét chịu ảnh hưởng phương Tây.
Tòa Chính Cung cao khoảng 29m, là nơi thờ Phật và Đức Thánh Tổ Nguyễn Minh Không. Công trình có kết cấu mái vòm cao, gợi liên tưởng đến kiến trúc thánh đường phương Tây, tạo nên diện mạo khác biệt cho ngôi cổ tự.
Quần thể chùa còn có nhiều công trình nổi bật như tháp Cửu Phẩm Liên Hoa, cầu cuốn, cổng Tam Quan..., tạo thành một tổng thể vừa uy nghiêm vừa thanh tịnh.
Theo truyền tụng, trong quá trình xây dựng, các nhà sư không sử dụng xi măng hay sắt thép mà dùng những vật liệu truyền thống như gạch, vôi, mật mía và giấy bản để tạo độ kết dính cho công trình.
Nơi những nhà sư rời cửa thiền ra trận
Không chỉ đặc biệt về kiến trúc, chùa Cổ Lễ còn ghi dấu một câu chuyện hiếm có trong lịch sử Phật giáo Việt Nam.
Đại diện Phòng Văn hóa - Xã hội xã Cổ Lễ cho biết, ngôi chùa không chỉ là công trình tôn giáo mà còn là trung tâm văn hóa, tín ngưỡng và một “địa chỉ đỏ” giáo dục truyền thống yêu nước, tinh thần đoàn kết dân tộc.
Câu chuyện những nhà sư làm lễ cởi áo cà sa để tham gia kháng chiến đã được lưu truyền qua nhiều thế hệ, trở thành dấu ấn đặc biệt gắn với tinh thần nhập thế của Phật giáo Việt Nam.
Hưởng ứng Lời kêu gọi Toàn quốc kháng chiến của Chủ tịch Hồ Chí Minh, ngày 27/2/1947, tại chùa Cổ Lễ, Hòa thượng Thích Thế Long, Trụ trì chùa Cổ Lễ lúc bấy giờ đã chủ trì buổi mít tinh trọng thể, làm lễ phát nguyện cho 27 nhà sư "cởi áo cà sa, khoác chiến bào" ra trận tham gia kháng chiến chống Pháp. 27 nhà sư này đến từ nhiều chùa trên địa bàn tỉnh Nam Định cũ và các tỉnh, thành lân cận.
Trong cuốn Lịch sử Phật giáo huyện Trực Ninh cũng viết về sự kiện này. Đoàn nhà sư khoác áo cà sa, chân đất, đầu trần, tay cầm mũ vải, xếp hàng ba, cuối cùng là 2 ni cô Đàm Nhung và Đàm Lân. Sau đó là bài phát nguyện cho 27 nhà sư:
“Cởi áo cà sa khoác chiến bào
Tuốt gươm, bồng súng diệt binh đao
Ra đi quyết rửa thù cứu nước
Vì nghĩa quên thân, hiến máu đào”.
Sau khi kết thúc việc cử lễ, cả đoàn đứng lên cởi áo cà sa đặt trước bàn thờ Phật. 27 nhà sư đã trở thành 27 chiến sĩ vệ quốc quân lên đường ra chiến trường.
Trong ngày làm lễ tiễn, Hòa thượng Thích Thế Long cho người đem quả chuông đồng nặng 9 tấn giấu xuống ao sen, rồi đóng cửa chùa để tham gia kháng chiến.
Tiếp bước 27 nhà sư trong kháng chiến chống Pháp, trong cuộc kháng chiến chống Mỹ và chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc, thêm 8 nhà sư tiếp tục rời cửa thiền ra chiến trường.
Tổng cộng có 35 nhà sư gắn với chùa Cổ Lễ tham gia chiến đấu. Trong số đó, 12 người hy sinh tại các mặt trận và được Nhà nước công nhận là liệt sĩ.
Những người còn lại, sau khi hoàn thành nhiệm vụ, có người tiếp tục phục vụ trong quân đội, có người trở về cửa thiền, tiếp tục con đường tu hành.
Đài tưởng niệm liệt sĩ, cũng là nơi tưởng nhớ các nhà sư đã hy sinh, trong khuôn viên chùa Cổ Lễ.
Theo đại diện Phòng Văn hóa - Xã hội xã Cổ Lễ, Di tích quốc gia đặc biệt chùa Cổ Lễ được xác định là tài sản văn hóa quý của địa phương.
Thời gian tới, chính quyền tiếp tục bảo tồn, phát huy giá trị di tích, gắn với phát triển du lịch văn hóa, tâm linh và giáo dục truyền thống lịch sử, cách mạng cho thế hệ trẻ.
