Tham vấn chính sách Luật Khí tượng Thủy văn sửa đổi

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Trọng Yên chủ trì hội nghị. Tham dự có ông Tạ Đình Thi, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học Công nghệ và Môi trường của Quốc hội; đại diện các bộ, ngành, địa phương; đại diện viện nghiên cứu, trường đại học, hiệp hội, doanh nghiệp; các chuyên gia, nhà khoa học có nhiều kinh nghiệm trong lĩnh vực khí tượng thủy văn (KTTV) và các lĩnh vực liên quan.

3 nhóm chính sách trọng tâm

Luật Khí tượng thủy văn là văn bản pháp lý cao nhất điều chỉnh hoạt động quan trắc, dự báo, cảnh báo và quản lý nhà nước về khí tượng, thủy văn, hải văn tại Việt Nam. Sau 10 năm Luật đi vào cuộc sống, yêu cầu sửa đổi, bổ sung đã được đặt ra tại nhiều văn bản của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước.

Theo Thứ trưởng Lê Trọng Yên, thực hiện chỉ đạo của Trung ương, Bộ Chính trị và Ban Bí thư, việc sửa đổi toàn diện Luật Khí tượng thủy văn trở thành yêu cầu cấp thiết nhằm phù hợp với bối cảnh hiện nay và xu thế quốc tế. Các quy định mới cần tháo gỡ kịp thời những khó khăn vướng mắc trong thực tiễn, đẩy mạnh chuyển đổi số, tự động hóa, huy động hiệu quả nguồn lực xã hội cho phát triển lĩnh vực KTTV. Công tác nâng cao năng lực dự báo trong giai đoạn mới cũng phải bảo đảm đồng bộ từ Trung ương đến cấp địa phương, đặc biệt gắn với mô hình chính quyền hai cấp hiện nay, lấy phương châm dự báo từ cơ sở và chủ động phòng ngừa là chính.

Trình bày tóm tắt về dự án luật, ông Hoàng Đức Cường, Phó Cục trưởng điều hành Cục Khí tượng thủy văn cho biết: Dự án Luật KTTV (sửa đổi) dự kiến sẽ được trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội vào tháng 2/2027 và trình Quốc hội xem xét, thông qua vào tháng 5/2027. Dự thảo tập trung giải quyết ba nhóm chính sách trọng tâm.

Nhóm chính sách đầu tiên tập trung hoàn thiện, sửa đổi, bổ sung các quy định về quản lý, khai thác mạng lưới trạm KTTV theo hướng hiện đại, đồng bộ, chuyển đổi từ công nghệ quan trắc truyền thống sang tự động hóa và xã hội hóa nguồn lực đầu tư. Thay vì duy trì mô hình trạm riêng lẻ, thủ công, dự thảo xác lập lộ trình chuyển đổi đồng bộ sang quan trắc tự động trên cơ sở kết nối liên thông dữ liệu thời gian thực thông qua Internet vạn vật (IoT), trí tuệ nhân tạo (AI) và các nền tảng số.

Nhà nước cũng sẽ mở rộng phương thức đầu tư công bằng cách kết hợp thuê dịch vụ, thuê thiết bị, mua số liệu và tích hợp hệ thống trạm của các thành phần kinh tế tư nhân nếu đáp ứng chuẩn kỹ thuật. Song song với đó, các quy định bảo vệ hành lang an toàn công trình KTTV cũng được thắt chặt nhằm bảo đảm tính liên tục và ổn định lâu dài cho chuỗi số liệu trước áp lực đô thị hóa.

Nhóm chính sách thứ hai sẽ hoàn thiện các quy định về công tác dự báo, cảnh báo khí tượng thủy văn phục vụ dự báo tác động; tài nguyên khí hậu. Các quy định mới tạo điều kiện để hoạt động KTTV chuyển mạnh từ dự báo hiện tượng đơn thuần sang dự báo tác động trực tiếp tới từng địa bàn, kết cấu hạ tầng và cộng đồng dân cư. Cơ chế chia sẻ dữ liệu bắt buộc giữa cơ quan KTTV với ngành giao thông, nông nghiệp, thủy điện và chính quyền địa phương sẽ được luật hóa chặt chẽ.

Đặc biệt, dự thảo lần đầu tiên thiết lập khung pháp lý công nhận tài nguyên khí hậu là nguồn tài sản có giá trị tự nhiên cần được điều tra, phân vùng và khai thác phục vụ phát triển kinh tế xanh, kinh tế số cùng tiến trình chuyển dịch năng lượng tái tạo.

Nhóm chính sách thứ ba tập trung hoàn thiện thể chế huy động, quản lý và phát huy hiệu quả các nguồn lực cho hoạt động KTTV phục vụ phòng chống thiên tai, phát triển kinh tế - xã hội, góp phần bảo đảm quốc phòng, an ninh quốc gia. Dự thảo đề xuất phân định rạch ròi trách nhiệm chi giữa ngân sách trung ương với ngân sách địa phương, đồng thời khuyến khích dòng vốn ngoài ngân sách. Quy định mới cũng mở đường cho cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (Sandbox) đối với các công nghệ mũi nhọn như AI, thiết bị bay không người lái (UAV) hay vệ tinh viễn thám, kết hợp cùng chính sách đãi ngộ thu hút nhân tài chất lượng cao.

Đề xuất coi dữ liệu là hàng hóa công, chú trọng cảnh báo sớm đa thiên tai

Góp ý tại hội nghị, ông Tạ Đức Mai, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Quốc phòng và An ninh của Quốc hội đánh giá cao cơ quan soạn thảo dự án Luật đã nhìn nhận đúng thực trạng công tác dự báo hiện nay chưa đáp ứng yêu cầu quản lý rủi ro thiên tai, đồng thời đã gắn kết được với các quy định của Luật Phòng thủ dân sự năm 2023, Luật về tình trạng khẩn cấp năm 2025 và các luật liên quan để điều hành thống nhất thông qua Ban Chỉ đạo Phòng thủ dân sự quốc gia và Ban Chỉ huy Phòng thủ dân sự cấp tỉnh.

Việc luật hóa cụ thể cơ chế phối hợp giữa Bộ Nông nghiệp và Môi trường với các bộ, ngành và chính quyền địa phương sẽ tăng hiệu quả phối hợp, giúp nâng cao năng lực nhận diện sớm các vùng nguy cơ để triển khai giải pháp phòng ngừa, giảm thiểu rủi ro từ sớm, từ xa.

Ông Nguyễn Trung Thắng, Phó viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường đề xuất, cần định vị thông tin, dữ liệu KTTV như một loại hạ tầng kỹ thuật thiết yếu, mang tính chất hàng hóa công cộng. Việc xác lập rõ tính chất này sẽ là căn cứ pháp lý để Nhà nước bảo đảm nguồn lực đầu tư cho ngành.

Ông Thắng cũng đề xuất thiết lập hệ thống cảnh báo sớm đa thiên tai lấy người dân làm trung tâm, trong đó có quy định trách nhiệm tiếp nhận và truyền tải thông tin của chính quyền cấp xã. Đồng thời xây dựng các phương thức truyền tin phù hợp tới vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, nơi người dân dễ bị tổn thương nhất trước thiên tai nhưng lại gặp nhiều rào cản về hạ tầng viễn thông và internet.

Từ góc nhìn địa phương, đa số ý kiến từ các Sở Nông nghiệp và Môi trường kiến nghị, dự thảo luật cần phân định rõ trách nhiệm và bảo đảm nguồn lực cho địa phương trong việc xây dựng, duy trì mạng lưới quan trắc và cơ sở dữ liệu chuyên dùng. Đồng thời, cần bổ sung cơ chế kiểm tra, giám sát chất lượng quan trắc chuyên dùng tại các công trình xây dựng, hồ chứa thủy điện, thủy lợi. Thực tế cho thấy, nhiều chủ đầu tư hiện nay chưa nghiêm túc thực hiện quan trắc tại chỗ mà sử dụng số liệu tham chiếu lân cận, tiềm ẩn rủi ro rất lớn khi xuất hiện các tình huống mưa lũ cực đoan

Tiếp thu các ý kiến, đẩy nhanh hoàn thiện dự án Luật

Đánh giá cao sự chủ động chuẩn bị hồ sơ từ sớm của cơ quan soạn thảo, ông Tạ Đình Thi, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội nhấn mạnh, dự án luật cần quán triệt sâu sắc tinh thần đổi mới tư duy lập pháp. Trong đó, chuyển mạnh từ phương thức kiểm soát hành chính sang kiến tạo phát triển, coi thể chế là đòn bẩy nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành. Về tiến độ, ông Tạ Đình Thi đề xuất hai cơ quan cần duy trì cơ chế phối hợp chặt chẽ, đồng hành khảo sát và tổ chức hội thảo lấy ý kiến hoàn thiện dự thảo luật nhằm tối ưu hóa nguồn lực, khẩn trương hoàn thiện hồ sơ trình Chính phủ ngay trong năm 2026 hoặc đầu năm 2027 để bảo đảm tiến độ trình Quốc hội thông qua vào tháng 5/2027.

Ông Tạ Đình Thi, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội phát biểu tại Hội nghị. Ảnh: Trung Nguyên.

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Trọng Yên chỉ đạo Cục Khí tượng Thủy văn cùng các cơ quan liên quan tiếp thu các ý kiến để hoàn thiện hồ sơ dự án Luật. Thứ trưởng giao Cục Khí tượng Thủy văn phối hợp với Vụ Pháp chế rà soát các nghị quyết, chỉ thị và kết luận của Trung ương, Bộ Chính trị, Ban Bí thư gắn với kết quả tổng kết 10 năm thi hành Luật Khí tượng thủy văn để đưa ra cơ sở chính trị vững chắc. Đồng thời, tiếp tục rà soát để tránh quy định mới chồng chéo với các luật chuyên ngành khác.

Về định hướng nội dung chính sách, Thứ trưởng chỉ đạo Cục Khí tượng Thủy văn phải đổi mới tư duy tiếp cận, hoàn thiện mô hình tổ chức bộ máy, vận hành và phân bổ nguồn lực sao cho thực sự hiệu quả, đáp ứng tình hình mới. Luật phải thiết kế rõ khung thể chế để đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ, bảo đảm chất lượng dữ liệu đầu vào theo nguyên tắc "đúng, đủ, sạch, sống". Song song với đó, ban soạn thảo cần tăng cường phân cấp, phân quyền gắn chặt với trách nhiệm của người đứng đầu địa phương; nghiên cứu đưa vào luật quy định rõ ràng về nguồn kinh phí đầu tư, vận hành và cơ chế thu hút các nguồn lực xã hội hóa.