Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn: Chuyển đổi số phải mở rộng dân chủ, không tạo ra khoảng cách dân chủ số

Toàn cảnh Phiên họp

Thảo luận tại Phiên họp, các ý kiến tán thành cao với Báo cáo thẩm tra sơ bộ của Ủy ban Dân nguyện và Giám sát; đồng thời nhất trí về sự cần thiết sửa đổi toàn diện dự án Luật như Tờ trình của Chính phủ; đánh giá cao nỗ lực của Chính phủ và Cơ quan chủ trì soạn thảo trong việc khẩn trương hoàn thiện hồ sơ dự án Luật. Đại biểu đề nghị tiếp tục bổ sung nội dung đánh giá thủ tục hành chính, phân cấp, phân quyền, thúc đẩy chuyển đổi số, bình đẳng giới, chính sách dân tộc và bản thuyết minh quy phạm hóa chính sách; Rà soát tổng thể để bảo đảm tính thống nhất về mặt nội dung giữa các văn bản trong hồ sơ dự án Luật. Các ý kiến cũng đề nghị rà soát kỹ dự thảo Luật với các luật liên quan, đặc biệt là Luật Tiếp cận thông tin và Luật Mặt trận Tổ quốc Việt Nam để bảo đảm sự đồng bộ, tránh chồng chéo.

Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Phan Chí Hiếu phát biểu

Góp ý hoàn thiện một số nội dung dự thảo luật, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Phan Chí Hiếu đánh giá cao việc Cơ quan soạn thảo đã bổ sung các quy định về ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số trong dự thảo luật, tuy nhiên đề nghị nghiên cứu thiết kế giải pháp đồng bộ, thống nhất với các luật chuyên ngành (Luật Giao dịch điện tử, Luật An ninh mạng, Luật Căn cước...); từ đó làm rõ phạm vi, giá trị pháp lý, cơ chế định danh và bảo mật dữ liệu. Đại biểu cho rằng, chuyển đổi số là cần thiết nhưng không nên coi đây là phương thức duy nhất, bắt buộc, mà vẫn cần duy trì các kênh trực tiếp để hỗ trợ nhóm đối tượng khó tiếp cận công nghệ; đồng thời không làm tăng chi phí không hợp lý của người dân khi thực hiện quyền dân chủ ở cơ sở.

Đối với quy định về quyền tự quản và quyết định của cộng đồng dân cư, đại biểu đề nghị đánh giá kỹ tính khả thi của quy định ngưỡng tối thiểu 10% tổng số hộ gia đình đề xuất đưa vấn đề ra cộng đồng trong bối cảnh quy mô dân cư thôn, tổ dân phố mở rộng. Bên cạnh đó, cần làm rõ hoặc giao Chính phủ quy định chi tiết về các hình thức họp, biểu quyết tại cộng đồng theo các phương thức họp trực tiếp, trực tuyến hoặc kết hợp.

Đại biểu đánh giá cao dự thảo Luật bỏ nhiều thủ tục, nhưng vẫn cần tiếp tục rà soát kỹ, chỉ quy định trong Luật những nội dung thuộc thẩm quyền của Quốc hội; các nội dung chi tiết nên giao Chính phủ quy định cụ thể.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn phát biểu

Phát biểu chỉ đạo tại phiên họp, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cơ bản nhất trí với sự cần thiết sửa đổi Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở sau khi sắp xếp tổ chức chính quyền địa phương hai cấp. Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh, yêu cầu sửa đổi lần này không chỉ dừng lại ở việc tinh gọn từ 91 điều xuống 61 điều, mà cốt lõi là làm cho dân chủ ở cơ sở thực chất, trách nhiệm hơn, phù hợp với phương thức quản trị mới, môi trường chuyển đổi số và ứng dụng trí tuệ nhân tạo.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn phát biểu

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đề nghị Cơ quan soạn thảo và các cơ quan liên quan tập trung làm rõ 5 nhóm vấn đề trọng tâm. Trong đó, xác định đúng tinh thần của luật là dân chủ phải gắn liền với pháp quyền, kỷ cương, kỷ luật và trách nhiệm. Chủ tịch Quốc hội nêu rõ, dân chủ ở cơ sở không chỉ dừng lại ở việc người dân "được biết, được bàn, được tham gia ý kiến", mà quan trọng nhất là ý kiến của người dân được tiếp nhận, trách nhiệm trả lời, thời hạn phản hồi và kết quả xử lý.

Chủ tịch Quốc hội đề nghị lấy đây làm trục xuyên suốt của dự thảo Luật; quy định rõ đầu mối tiếp nhận, các trường hợp bắt buộc phải phản hồi, thời hạn phản hồi và quy trình thông báo cho người dân đối với các ý kiến không thuộc thẩm quyền. Đồng thời, công tác tiếp xúc cử tri của Quốc hội và HĐND phải đổi mới mạnh mẽ, đi vào thực chất, tránh hình thức, đa dạng hóa chủ đề và đối tượng tiếp xúc để tiếp nhận nhiều luồng ý kiến mới.

Thành viên Ủy ban Thường vụ Quốc hội tại Phiên họp

Chủ tịch Quốc hội cũng lưu ý, trong quá trình sửa đổi Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở cần quy định rõ các cơ chế trực tiếp tác động đến quyền của người dân, không để khó áp dụng trong thực tế. Đơn cử như quy định tại Điều 18 về việc giải trình khi quyết định khác với ý kiến của trên 50% Nhân dân, Chủ tịch Quốc hội cho rằng, quy định này đúng hướng, nhưng cần làm rõ 50% được tính trên tổng số người có quyền tham gia hay số người thực tế tham gia; đồng thời xác định rõ phương thức tổng hợp khi lấy ý kiến điện tử để tránh trùng lặp. Các nội dung này cần được cụ thể hóa trong Luật hoặc hướng dẫn rõ tại các văn bản hướng dẫn thi hành luật.

Cùng với đó, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn yêu cầu làm rõ mối quan hệ của Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở với pháp luật chuyên ngành. Dự thảo Luật đã mở rộng phạm vi Nhân dân tham gia ý kiến đối với các lĩnh vực như đất đai, quy hoạch, đầu tư, môi trường, tái định cư, đơn vị hành chính... Đây đều là những lĩnh vực được quy định trong luật chuyên ngành, do đó, Chủ tịch Quốc hội đề nghị không vì tăng dân chủ mà tăng thêm thủ tục: "Thủ tục cần dễ hiểu, dễ nhớ, ngắn gọn, để người dân và doanh nghiệp tiếp cận". Do đó, đối với những quy trình lấy ý kiến đã được pháp luật chuyên ngành quy định đầy đủ, dự thảo Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở (sửa đổi) chỉ nên khẳng định quyền tham gia, dẫn chiếu thực hiện và chỉ thiết kế cơ chế riêng cho những khoảng trống mà pháp luật chuyên ngành chưa được điều chỉnh.

Đại biểu tham gia Phiên họp

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cũng nhấn mạnh, chuyển đổi số phải mở rộng dân chủ, không tạo ra khoảng cách dân chủ số. Đồng tình với quy định họp trực tuyến, bỏ phiếu điện tử, lấy ý kiến trên nền tảng số, Chủ tịch Quốc hội yêu cầu cần có các quy định để đảm bảo người cao tuổi, người dân ở vùng khó khăn, người chưa có điều kiện hoặc chưa có kỹ năng số… có đầy đủ điều kiện tham gia. "Phương thức số là công cụ mở rộng quyền, không phải điều kiện để thực hiện quyền dân chủ ở cơ sở".

Bên cạnh đó, dự thảo Luật cần xử lý chặt chẽ vấn đề xác thực thông tin, phòng chống gian lận, bảo vệ dữ liệu cá nhân và quy định rõ cách thức xác định kết quả khi kết hợp nhiều phương thức lấy ý kiến, bảo đảm tính tin cậy và phản ánh đúng ý chí của Nhân dân.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn phát biểu

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đề nghị xác định đúng thời hạn giám sát Nhân dân và Thanh tra nhân dân, tránh hình thức. Theo đó, cần tăng cường quyền giám sát, quyền yêu cầu cung cấp thông tin và kiến nghị của Nhân dân nhưng phải phân định rõ: giám sát của Nhân dân là hoạt động theo dõi, phát hiện, phản ánh, kiến nghị và theo dõi kết quả xử lý; giám sát Nhân dân không thay thế chức năng thanh tra, kiểm tra, điều tra, xác minh của cơ quan nhà nước. Do vậy, các thuật ngữ trong dự thảo cần được rà soát kỹ để tránh cách hiểu sai về thẩm quyền của Ban Thanh tra nhân dân. Quan trọng nhất là sau giám sát phải xác định rõ địa chỉ tiếp nhận, thời hạn xử lý và trách nhiệm phản hồi.

Chủ tịch Quốc hội đánh giá, dự thảo Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở (sửa đổi) đi đúng hướng, rút gọn, hiện đại hóa, tăng tính thực chất, gắn dân chủ với kỷ luật pháp quyền. Tuy nhiên, để tránh hình thức đề nghị: Tăng cường cơ chế trách nhiệm giải trình đi kèm chế tài xử lý vi phạm cụ thể; bảo đảm tính bao trùm, bình đẳng khi mở rộng môi trường điện tử; Nâng cao tính độc lập và tạo điều kiện hoạt động thực chất cho Ban Thanh tra nhân dân, Ban Giám sát đầu tư cộng đồng; Quy định cụ thể, khả thi về thời hạn và chất lượng phản hồi ý kiến của Nhân dân; Đồng thời, đánh giá tác động toàn diện đối với mô hình chính quyền địa phương hai cấp sau khi hoàn thành sắp xếp đơn vị hành chính.

Nhấn mạnh bài học "lấy dân làm trung tâm" trong quá trình sửa đổi Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn khẳng định, việc sửa đổi Luật lần này nhằm mục tiêu cao nhất là phát huy thực chất quyền làm chủ của Nhân dân, đúng theo phương châm "dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát và dân thụ hưởng".

Phó Thủ tướng Chính phủ Phạm Thị Thanh Trà phát biểu

Phát biểu tại Phiên họp, Phó Thủ tướng Chính phủ Phạm Thị Thanh Trà cảm ơn Ủy ban Thường vụ Quốc hội đóng góp các ý kiến tâm huyết, trách nhiệm và khẳng định Chính phủ sẽ chỉ đạo Cơ quan soạn thảo tiếp thu toàn bộ ý kiến chỉ đạo của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cùng ý kiến đóng góp của các đại biểu. Phó Thủ tướng nhấn mạnh, trong bối cảnh sắp xếp tổ chức bộ máy và xây dựng chính quyền địa phương hai cấp, dân chủ ở cơ sở là động lực, là cấu phần đặc biệt quan trọng trong quản trị quốc gia, quản trị địa phương và kiến tạo phát triển.

Chính phủ sẽ tập trung nghiên cứu, tiếp thu và hoàn thiện dự án Luật đảm bảo tính đồng bộ, thống nhất; rà soát kỹ với các luật liên quan, nhất là luật chuyên ngành, nhằm tránh xung đột, chồng chéo hay giao thoa về quy định; Thúc đẩy ứng dụng nền tảng số nhưng tuyệt đối không tạo ra khoảng cách giữa chính quyền và Nhân dân; kết hợp hài hòa giữa phương thức số và trực tiếp nhằm bảo đảm mục tiêu cốt lõi là gần dân, sát dân, phục vụ Nhân dân và nâng cao hiệu quả giải trình, giám sát; Bổ sung các quy định rõ ràng hơn nhằm phát huy quyền quyết định, cơ chế giải trình của các chủ thể và vai trò giám sát của Nhân dân; bảo đảm đúng thẩm quyền của Quốc hội và khẩn trương chuẩn bị dự thảo Nghị định hướng dẫn thi hành.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng phát biểu kết luận Phiên họp

Phát biểu kết luận nội dung Phiên họp, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng nêu rõ, qua thảo luận, Ủy ban Thường vụ Quốc hội cơ bản nhất trí với sự cần thiết sửa đổi Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở, nhằm thể chế hóa các chủ trương, định hướng mới của Đảng về phát huy quyền làm chủ của Nhân dân, khắc phục những hạn chế, vướng mắc trong thực tiễn, hoàn thiện cơ chế bảo đảm thực hiện quyền làm chủ của Nhân dân, tăng cường công khai minh bạch, trách nhiệm giải trình, giám sát và ứng dụng công nghệ số trong thực hiện dân chủ cơ sở.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng phát biểu kết luận Phiên họp

Ủy ban Thường vụ Quốc hội đề nghị Chính phủ chỉ đạo Cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp thu đầy đủ ý kiến của Chủ tịch Quốc hội, ý kiến của Ủy ban Thường vụ Quốc hội và cơ quan thẩm tra, hoàn thiện hồ sơ và dự án Luật. Trong đó, tiếp tục đánh giá kỹ tình hình thực hiện Luật Thực hiện dân chủ cơ sở trong thời gian qua, nhận diện đầy đủ những khó khăn, vướng mắc, tồn tại hạn chế, tiếp tục rà soát phạm vi sửa đổi, bảo đảm các chính sách, cơ chế mới có đủ cơ sở thực tiễn, pháp lý, được đánh giá tác động đầy đủ và phù hợp với trình tự, thủ tục rút gọn. Đối với những nội dung có định hướng chính sách mới, cơ chế mới cần làm rõ sự cần thiết, cơ sở thực tiễn và tính khả thi trước khi bổ sung vào dự án Luật.

Tiếp tục rà soát hoàn thiện các quy định về quyền tham gia và trách nhiệm thực hiện dân chủ; rà soát cơ chế tiếp nhận, tiếp thu giải trình và phản hồi ý kiến của Nhân dân, phải rõ đầu mối tiếp nhận, làm rõ trách nhiệm của từng cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền, nhất là đối với ý kiến liên quan đến nhiều cơ quan, bảo đảm thống nhất với pháp luật chuyên ngành và không làm phát sinh chồng chéo về trình tự, thủ tục.

Đại biểu tham gia Phiên họp

Tiếp tục hoàn thiện cơ chế thực hiện dân chủ trên nền tảng số, làm rõ giá trị, tính xác thực của kết quả thực hiện bằng phương thức điện tử, bảo đảm khả năng tiếp cận bình đẳng, an toàn, minh bạch và không làm hạn chế quyền tham gia của người dân; Rà soát mối quan hệ giữa hình thức trực tiếp và điện tử, nhất là trong lấy ý kiến, biểu quyết của cộng đồng dân cư.

Hoàn thiện cơ chế kiểm tra giám sát của Nhân dân, phân định rõ phạm vi giới hạn giữa giám sát của Nhân dân với hoạt động thanh tra, kiểm tra, xác minh của cơ quan nhà nước; làm rõ chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn, trách nhiệm của Ban Thanh tra nhân dân và các chủ thể có liên quan, bảo đảm kiến nghị, phản ánh của Nhân dân được tiếp nhận, xử lý và thông báo kết quả; xác định đúng thời hạn giám sát Nhân dân…

Ủy ban Thường vụ Quốc hội cũng yêu cầu rà soát hoàn thiện quy định về hiệu lực thi hành và chuyển tiếp, bảo đảm phù hợp với tính cấp thiết của việc sửa đổi Luật, có đủ thời gian chuẩn bị các điều kiện cần thiết để tổ chức thực hiện và không phát sinh khoảng trống pháp lý, không ảnh hưởng đến quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể có liên quan.

Ủy ban Thường vụ Quốc hội đề nghị Chính phủ chỉ đạo Bộ Nội vụ chủ trì phối hợp với các cơ quan khẩn trương nghiên cứu tiếp thu giải trình, chỉnh lý hoàn thiện hồ sơ dự án Luật, trình Quốc hội tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI. Ủy ban Dân nguyện và Giám sát chủ trì phối hợp Hội đồng Dân tộc, các Ủy ban của Quốc hội và các cơ quan liên quan hoàn thiện báo cáo thẩm tra chính thức trình Quốc hội xem xét quyết định.