Khoa học và công nghệ tạo nền tảng phát triển vùng dược liệu Quảng Ngãi

Tại vùng núi Tu Mơ Rông, việc ứng dụng khoa học công nghệ đang từng bước thay đổi phương thức phát triển cây dược liệu. Từ hoạt động sản xuất dựa nhiều vào kinh nghiệm, các mô hình nhân giống, trồng, chăm sóc và chế biến được triển khai theo quy trình kỹ thuật, hướng đến nâng cao chất lượng nguyên liệu và giá trị sản phẩm.

Một trong những mô hình đáng chú ý là ứng dụng tiến bộ khoa học công nghệ để trồng và chế biến ba loài dược liệu gồm sa nhân tím, ngũ vị tử Ngọc Linh và đảng sâm Việt Nam theo hướng thực hành tốt trồng trọt và thu hái cây thuốc theo khuyến cáo của Tổ chức Y tế thế giới (GACP-WHO).

Mô hình thuộc Chương trình hỗ trợ ứng dụng và chuyển giao tiến bộ khoa học và công nghệ thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội nông thôn, miền núi, vùng dân tộc thiểu số giai đoạn 2016–2025, trong đó đã kết hợp hiệu quả giữa chuyển giao kỹ thuật với xây dựng vùng nguyên liệu, đào tạo nhân lực và phát triển sản phẩm chế biến. Qua đó, tạo điều kiện để người dân tiếp cận phương thức sản xuất mới, khai thác lợi thế cây dược liệu tại địa phương.

Làm chủ kỹ thuật, nâng chất lượng vùng dược liệu miền núi

Trong quá trình triển khai, đơn vị thực hiện đã tiếp nhận 9 quy trình kỹ thuật về nhân giống, trồng, thu hoạch, sơ chế ba loài dược liệu và ứng dụng vào mô hình sản xuất thực tế, tạo cơ sở chuẩn hóa hoạt động canh tác, phát triển vùng nguyên liệu theo hướng có kiểm soát.

Tại xã Ngọk Lây (nay là xã Măng Ri), vườn nhân giống ba loài dược liệu được xây dựng trên diện tích 4.000 m², trong đó 3.000 m² là vườn giống lấy hạt, lấy hom và 1.000 m² là vườn ươm. Việc hình thành khu nhân giống tập trung giúp chủ động hơn về nguồn giống, mở rộng diện tích trồng và nâng cao chất lượng cây giống.

Các mô hình trồng và sơ chế sa nhân tím, ngũ vị tử Ngọc Linh, đảng sâm Việt Nam được triển khai theo định hướng GACP-WHO. Việc áp dụng quy trình kỹ thuật giúp kiểm soát tốt hơn các khâu canh tác, thu hoạch và sơ chế, hạn chế những khác biệt về chất lượng nguyên liệu giữa các vụ sản xuất.

Đối với cây dược liệu, việc chuẩn hóa quy trình còn có ý nghĩa trong bảo đảm chất lượng nguyên liệu phục vụ chế biến. Đây là yêu cầu quan trọng khi phát triển sản xuất từ quy mô hộ gia đình sang các mô hình có tổ chức, gắn với nhu cầu của cơ sở chế biến và thị trường.

Bên cạnh chuyển giao kỹ thuật, mô hình đã đào tạo 10 cán bộ, kỹ thuật viên về trồng, chăm sóc, chế biến và bảo quản dược liệu; hơn 300 lượt người tham gia các lớp tập huấn về nhân giống, trồng và chế biến sản phẩm.

Thực tế tại xã Măng Ri cho thấy việc chủ động học hỏi kỹ thuật đã mang lại những thay đổi trong sản xuất dược liệu. Nhờ học hỏi kinh nghiệm và sự chỉ dẫn của các chuyên gia, anh A Ly, người dân thôn Ngọc La đã nắm được các yêu cầu kỹ thuật, khoa học công nghệ để áp dụng trong quá trình trồng sâm Ngọc Linh và sâm dây, giúp cây sinh trưởng tốt hơn, thuận lợi trong việc nhân giống, mở rộng sản xuất.

Cùng với các mô hình thực tế, 11 quy trình và tài liệu kỹ thuật phục vụ đánh giá thực hành tốt trồng trọt, thu hái cây thuốc cũng được xây dựng, hoàn thiện. Đây là cơ sở để tổ chức sản xuất theo hướng có kiểm soát, từng bước đáp ứng yêu cầu về chất lượng nguyên liệu dược liệu.

Chế biến dược liệu, mở hướng phát triển sinh kế

Trong giai đoạn triển khai, đơn vị thực hiện đã sản xuất 5.000 gói trà hòa tan, trà túi lọc và 1.000 chai rượu từ nguồn nguyên liệu dược liệu, trong đó có đảng sâm Việt Nam và ngũ vị tử Ngọc Linh.

Việc hình thành sản phẩm chế biến cho thấy khả năng kết nối giữa vùng nguyên liệu với hoạt động sản xuất hàng hóa, từng bước nâng cao giá trị sử dụng của cây dược liệu. Đây cũng là hướng đi cần thiết đối với những vùng miền núi có tiềm năng phát triển cây trồng bản địa nhưng còn hạn chế về bảo quản, chế biến và tiêu thụ.

Tại xã Măng Ri, Công ty cổ phần Sâm Ngọc Linh Tu Mơ Rông Kon Tum, đơn vị chủ trì mô hình, đã tham gia phát triển và đa dạng hóa sản phẩm từ cây dược liệu. Hoạt động này cho thấy tiềm năng hình thành chuỗi sản xuất gắn vùng trồng với sơ chế, chế biến, thay vì chỉ tiêu thụ nguyên liệu thô.

Đối với đồng bào dân tộc thiểu số, cây dược liệu đang trở thành một trong những lựa chọn phát triển kinh tế phù hợp với điều kiện tự nhiên của vùng núi Tu Mơ Rông.

Một số hộ dân đã chủ động mở rộng diện tích, nhân giống và tham gia cung ứng cây giống cho các hộ khác. Tại thôn Ngọc La, xã Măng Ri, anh A Môn phát triển vườn sâm Ngọc Linh từ 50 cây ban đầu lên hơn 6.000 cây, đồng thời ươm giống cung cấp cho người dân có nhu cầu.

Tuy nhiên, để phát triển dược liệu thành sinh kế bền vững, các mô hình cần tiếp tục giải quyết những vấn đề về chất lượng giống, quy mô vùng trồng, chi phí đầu tư và liên kết tiêu thụ. Việc đánh giá hiệu quả kinh tế bằng những chỉ tiêu cụ thể về năng suất, giá bán và thu nhập cũng là cơ sở quan trọng trước khi mở rộng sản xuất.

Từ vườn nhân giống tập trung, các quy trình kỹ thuật được chuyển giao đến hoạt động đào tạo nhân lực và phát triển sản phẩm chế biến, mô hình đã tạo nền tảng cho việc hình thành vùng nguyên liệu dược liệu theo hướng sản xuất có kiểm soát. Đây là cơ sở để tiếp tục mở rộng ứng dụng khoa học công nghệ, khai thác lợi thế cây dược liệu bản địa, gắn phát triển sản xuất với tạo sinh kế cho đồng bào dân tộc thiểu số tại vùng núi Tu Mơ Rông.